614 New Articles
Vasilopoulos 1180X300 NewsHome

Για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης*

Για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης*

Τραμπαδώρος Δ.
Typography
  • Smaller Small Medium Big Bigger
  • Default Helvetica Segoe Georgia Times

                                              «…κανείς δεν έμεινε, κανείς δεν έφυγε, κανείς δεν λείπει».

                                                          Γιάννης Ρίτσος, Τειρεσίας, Κέδρος, Αθήνα, 1983.

Του Σάκη Τραμπαδώρου**

Από το 316/15  π.Χ. που ιδρύθηκε η Θεσσαλονίκη, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη του Στράβωνα, από τον Κάσσανδρο, ποτέ δεν έπαψε να είναι μεγάλη πόλη. Ποτέ δεν παρήκμασε, ποτέ δεν περιέπεσε σε ανυποληψία, ποτέ δεν έγινε μικρός οικισμός.

Είναι η Θεσσαλονίκεια του Στράβωνα, η Θετταλονίκη των Ελληνιστικών Χρόνων, η Θεσσαλονείκη ή Θεσσαλονικέων [πόλις] της Ρωμαϊκής περιόδου, η Συμβασιλεύουσα των Βυζαντινών, η Σελανίκ (Selânik) των Οθωμανών, των «Ντονμέ» και των Εβραίων, η Σολούν (Солун) των Σλάβων και η Σαρούνα (Sãrunã) των Βλάχων.

Πόλη πολυπολιτισμική, ήδη από τον 3ο π. Χ. αιώνα, αφού από τότε χρονολογείται η παρουσία Αιγυπτίων, Σύρων και Εβραίων διατηρούσε εμπορικές επαφές με όλα τα λιμάνια της Ανατολής.

 Τον τελευταίο προχριστιανικό αιώνα η εβραϊκή κοινότητα ενισχύεται σε μεγάλο βαθμό, με τη συνοικία της να βρίσκεται κοντά στο λιμάνι. Οι Εβραίοι αυτοί είναι εξελληνισμένοι (Ρωμανιώτες) και σ’ αυτούς απευθύνονται οι επιστολές του Αποστόλου Παύλου του 50 μ.Χ. Στους επόμενους αιώνες η εβραϊκή παρουσία στην πόλη ενισχύεται με αφίξεις Ιταλιωτών Εβραίων και Εβραίων Ασκενάζυ. Στην οθωμανική απογραφή του 1478 η Θεσσαλονίκη δεν είχε Εβραίους, είτε γιατί η πρόσκαιρη βενετική κατάκτηση τους έτρεψε σε φυγή, είτε γιατί μεταφέρθηκαν από τους Οθωμανούς στην Κωνσταντινούπολη αμέσως μετά την κατάκτησή της απ’ αυτούς το 1453.

Το εκτεταμένο κύμα διωγμών ενάντια στους Εβραίους, σε πολλά κράτη της κεντρικής και της νότιας Ευρώπης στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα, οδήγησαν στην επανασύσταση της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης.

Καταλυτικό ρόλο θα διαδραματίσει το διάταγμα της Αλάμπρα (31 Μαρτίου 1492) που ακολούθησε την πτώση της Γρανάδας, το οποίο εξεδόθη από την Ισαβέλλα της Καστίλης και τον Φερδινάνδο της Αραγωνίας και σύμφωνα με το οποίο απολύονταν όλοι οι Εβραίοι από τις θέσεις τους.

Δεκάδες χιλιάδες Εβραίοι θα φύγουν από την Ισπανία, είτε  θα ασπαστούν τον Καθολικισμό, ή θα γίνουν Μαρράνοι.

Μαρράνοι είναι οι Εβραίοι οι οποίοι εξωτερικά ακολουθούν τον καθολικισμό, ενώ μυστικά εξακολουθούν να ακολουθούν την εβραϊκή πίστη.

 

Ένα πολύ μεγάλο τμήμα από τους Εβραίους και τους  Μαρράνους που θα εγκαταλείψουν την Ισπανία φτάνει σε πολλές Οθωμανικές πόλεις και κυρίως στη Θεσσαλονίκη, είτε απευθείας είτε με ενδιάμεσους σταθμούς.

Οι Εβραίοι αυτοί θα τύχουν ευνοϊκής υποδοχής από τον Βαγιαζίτ τον Β’ λόγω της αναμενόμενης συμβολής τους στις τέχνες και το εμπόριο.

Τους ακολούθησαν οι Εβραίοι της Πορτογαλίας όπου στα τέλη του 15ου αιώνα θα εφαρμόσει πολιτική αναγκαστικού εκχριστιανισμού και διωγμού των Μαρράνων.

Έκτοτε αρχίζει η πολυσχιδής  ιστορία της Εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, η οποία το 16ο αιώνα γίνεται το παγκόσμιο κέντρο της εβραϊκής σκέψης, πριν από την Ιερουσαλήμ, την Κωνσταντινούπολη και τη Σαφέντ.

Επιπροσθέτως, εγκαθίστανται και Ασκενάζυ προερχόμενοι από την Αυστρία, την Ουγγαρία και των Τρανσυλβανία, έπειτα από την εκστρατεία του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς στην Κεντρική Ευρώπη, μετά το 1526.

Έτσι, τον 15ο-16ο αι. όπως οι περισσότερες μεγάλες οθωμανικές πόλεις και γενικά τα λιμάνια της Μεσογείου, η Θεσσαλονίκη ήταν κοσμοπολίτικη, με κατοίκους διαφόρων θρησκειών και εθνικοτήτων, που ήταν οργανωμένοι σε διάφορες κοινότητες.

Δίπλα στους διαφορετικής καταγωγής Εβραίους ζούσαν Τούρκοι, Έλληνες, Αλβανοί, Σλάβοι, Αρμένιοι και Τσιγγάνοι.

Το παράδοξο όμως είναι ότι στη Θεσσαλονίκη οι Εβραίοι δεν ήταν, ως συνήθως, μια λίγο ή πολύ περιθωριακή μειονότητα. Αντίθετα ήταν η πλειονότητα, με έντονη παρουσία σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής και σε όλα σχεδόν τα επαγγέλματα.

Η εβραϊκή κουλτούρα, όπως διαμορφώθηκε με την άφιξη των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492, δεν περιοριζόταν μόνο στα στενά πλαίσια των εσωτερικών εργασιών μιας μικρής ομάδας, αλλά έδινε τον τόνο σε όλη της πόλη.

Η Θεσσαλονίκη ήταν η «Μητέρα του Ισραήλ», η  «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων», όπως ειπώθηκε.

ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Ως προς το μοντέλο της κοινοτικής οργάνωσης αυτό προέρχεται από το καταστατικό των ισπανικών Aljamas, όπως καθορίστηκαν στη σύνοδο του Βαλαλαδολίδ το 1432 με πρωτοβουλία του θησαυροφύλακα του βασιλιά Ιωάννη του Β΄ της Καστίλλης, δον Abraham Benveniste.

 

Η ΓΛΩΣΣΑ

Ως προ τη γλώσσα, οι Εβραιο-ισπανοί μεταφέρουν από την «πατρική» χώρα τους αφενός τα ladino, εβραϊκά επενδεδυμένα με ισπανικά ή εβραιο-ισπανικό αντίγραφο, γλώσσα των παιδαγωγών και του ιερατείου που χρησιμοποιείται από τους Ισπανούς ραβίνους για να διδάσκουν και να μεταφράζουν το Torah στα ισπανόφωνα παιδιά, και αφετέρου τις ποικιλίες των ισπανικών διαλέκτων που διαμόρφωσαν την εβραιο-ισπανική διάλεκτο που από κάποιους αποκαλείται djudezmo. Η γλώσσα αυτή περιέχει πολλούς αρχαϊσμούς της ισπανικής γλώσσας καθώς επίσης και ιταλισμούς.

ΟΙ ΣΥΝΑΓΩΓΕΣ

Η Θεσσαλονίκη είχε, κατά τα τέλη του 19ου αι. πάνω από εκατό συναγωγές.

Αρχικά ήταν τρείς: των Ρωμανιωτών, των Ιταλιωτών και των Ασκενάζυ. Αυτά μέχρι το 1492. Μέσα σε οκτώ χρόνια προστέθηκαν άλλες επτά για τους εμιγκρέδες από την Καστίλλη, τη Μαγιόρκα, την Καταλονία, την Αραγονία, τη Σικελία και την Καλαβρία.

Από τις εκατό συναγωγές, οι 32 θα μπορούσαν να θεωρηθούν ενοριακά κέντρα, τα οποία, παρά την ύπαρξη κεντρικής κοινοτικής διοίκησης, από το 1680 και εφεξής, διατηρούσαν κάποιες αρμοδιότητες όπως η συλλογή των φόρων και η εγγραφή των γεννήσεων, ενώ συντηρούνταν από συνεισφορές των μελών τους.

Απ΄αυτές τις 32 συναγωγές η παλαιότερη ήταν η Ets ha Haïm (Το Δέντρο της Ζωής) του 1ου αιώνα π.Χ. και η νεώτερη η Mograbis του 17ου αιώνα.

Η μεγαλύτερη συναγωγή ήταν η Beit Shaul, οποία κτίστηκε το 1898 από την Fakima Modiano, σύζυγο του μεγάλου ευεργέτη Saül Modiano στη μικτή συνοικία του Κάμπου (Εξοχές).

ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ

Πολλοί δρόμοι της Θεσσαλονίκης είχαν εβραιο-ισπανικά ονόματα ή ονόματα διαφόρων συναγωγών και ραβίνων, όπως Kastillia Havrasi Djadesi, Hamam Asher, Hamam Matalon, Boyadji Davi

Από τις 17 εβραϊκές συνοικίες μερικές έφεραν εβραιο-ισπανικά ονόματα όπως Ρόγος, Kaldigroc (Kal de los Gregos), Pulia (Apulia), Baru (Baruth), Bedaron (Beit Aron), Kulhan, Etz Haïm, Aguda, Leviye, Malta, ενώ υπήρχαν και εβραϊκές συνοικίες με οθωμανικά ονόματα και συγκεκριμένα της Αγίας Σοφίας, της Σοφιάς, του Djèdidè, του Tophane, του Findik, του Kadi, του Salhane και του Yeni Halvu.

Παράλληλα, το 1918 η κοινότητα αγόρασε τα οικόπεδα των στρατοπέδων αρ. 6 και 151 καθώς και το στρατόπεδο Campell το 1918, που έγιναν εβραϊκές εργατικές συνοικίες (περίφημες είναι οι εβραϊκές εργατικές συνοικίες 151 και Campell).

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ποιητές όπως ο Abraham Lebeth Hazan και ο Salomon Alcabets Halèvy, γιατροί όπως ο διάσημος Amato Lusitano, ο Bejamin Halèvy Eskenazy, και ο Moïse Allatini, η παντοδύναμη Μαρράνα Gracia Mendes, ο δον Samuel Meïre Benveniste  με την πλουσιότατη βιβλιοθήκη, ο σπουδαίος ιταλόφωνος ιεροκήρυκας David Messer Leon, ραβίνοι όπως ο Isaac Adarbi , ο Juda Covo, ο Judah Nehama (εκδότης της πρώτης εφημερίδας, της El Lunar το 1865), ο Avraam Gattegno, ο Shamuel Arditti, o Yacov Covo, ο Yacov Meïr, ο Itzhak Epstein από το Στρασβούργο. Μαικήνες όπως οι Yahia, οι Bensussan, οι Nahmia, οι Benveniste, ο βαρώνος Hirsh. Φωτισμένα μέλη του ραβινάτου όπως οι μεγάλοι διδάσκαλοι της εποχής Samuel de Medina (1505-1589) και Μοïse Almosnino (1523-1574), βιομήχανοι όπως οι Allatini, οι Capandji, οι Jahiel, οι Bensussan, οι Mizrahi, οι Fernandez, οι Torrès.

 

Ο «ΜΕΣΣΙΑΣ» ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ SΑΒΒΑΤΑÏ  ZEVI (1626) KAI OI «ΝΤΟΝΜΕ».

Ο Sabbataï Zevi, του οποίου ο πατέρας ήταν Ασκενάζυ από την Πάτρα, ήρθε στη Θεσσαλονίκη από τη Σμύρνη το 1655 και παρουσιάστηκε ως ο αναμενόμενος Μεσσίας.  Κατάφερε  να γλυτώσει τη θανατική ποινή ασπαζόμενος το Ισλάμ στις 24 Σεπτεμβρίου του 1666, δίνοντας το έναυσμα για ένα εκτεταμένο κύμα προσηλυτισμού των θεσσαλονικιών Εβραίων στο Ισλάμ, μεταξύ αυτών και επιφανών Εβραϊκών οικογενειών, δημιουργώντας έτσι την κατηγορία των «ντονμέδων» (Deunmè= αυτός που άλλαξε θρησκεία), οι οποίοι στο εξής θα διαδραματίσουν σημαντικότατο ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης.

Χωρίζονταν σε τρεις ομάδες: τους Ιζμιρλήδες, τους Κουνιόσους και τους Γιακουβίνους.

Κατά τον Risal οι ντονμέδες ήταν «το πιο χειραφετημένο πνεύμα σ’ αυτές τις περιοχές· άνθρωποι δίχως προκαταλήψεις».

Ο ίδιος είχε κάνει, ήδη από το 1912, την εκτίμηση ότι οι ντονμέδες θα μπορούσαν να είναι η «εμπροσθοφυλακή της πολιτικής στρατιάς που διέδωσε  στην Τουρκία τις ιδέες της δικαιοσύνης και της προόδου».

Στο σχολείο των «ντονμέδων» Fevziye, που είχε ιδρύσει το 1873 ο Semsi Εφέντης, φοίτησε ο Μουσταφά Κεμάλ, ενώ το 1902 χτίζεται για τους ντονμέδες το Γενί Τζαμί από τον Ιταλό αρχιτέκτονα V. Poseli.

 

Ο ΕΚΣΥΓΧΡΟΜΙΣΜΟΣ

O όρος Τανζιμάτ περιγράφει μια σειρά από μεταρρυθμίσεις με στόχο την αναδιοργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε επίπεδο διοίκησης, οικονομίας και σχέσεών της με τους υπηκόους της. Τοποθετείται χρονικά στο διάστημα 1839-1876. Η λέξη τανζιμάτ, στην οθωμανική διάλεκτο σημαίνει αναδιοργάνωση, ενώ για τους δυτικούς ερμηνεύτηκε ως εκσυγχρονισμός.

Βασικά διατάγματα (φιρμάνια) του Τανζιμάτ ήταν το Αυτοκρατορικό Διάταγμα του Ροδώνα (Γκιουλχανέ Χατ-ι Σερίφ (1839), και το Διάταγμα της Εμπέδωσης των Μεταρρυθμίσεων (Ισλαχάτ Φερμανί ή Χαττ-ι-Χουμαγιούν) του 1856.

Υπό το πνεύμα του Τανζιμάτ, ο εκσυγχρονισμός του λιμανιού και των σιδηροδρόμων οδήγησε στην αναδιάταξη των γειτονικών συνοικιών, καθώς και στην κατασκευή σταθμών, αποθηκών και ενός νέου τελωνειακού μεγάρου. Το τελευταίο, έργο του μηχανικού Eli Modiano (1881-1968), ήταν το 1911 η πρώτη κατασκευή στην πόλη με μπετόν αρμέ. Από την πλευρά τους οι εταιρείες υδάτων, γκαζιού, των τραμ και του ηλεκτρισμού βελτιώνουν την υποδομή τους και τα πρώτα βιομηχανικού χαρακτήρα κτίρια εμφανίζονται στην πόλη. Το εργοστάσιο γκαζιού (1890), το αμαξοστάσιο των τραμ (1891) και το εργοστάσιο ηλεκτρισμού (1908) είναι σύγχρονες κατασκευές, σύμφωνες με τους κανόνες της ευρωπαϊκής τεχνολογίας.

Η συσσώρευση πληθυσμού στη Θεσσαλονίκη και η αποκατάσταση σχετικά σταθερών οδών επικοινωνίας με την ενδοχώρα, σε συνδυασμό με τη στροφή των αγροτών προς την καλλιέργεια βιομηχανικών εσοδειών, έδωσαν τελικά ώθηση και στο δευτερογενή τομέα. Φυσικά, η ανάπτυξη βαριάς βιομηχανίας αποκλειόταν λόγω έλλειψης πρώτων υλών και τεχνογνωσίας, όμως η παραγωγή βιοτεχνικών ειδών ευρείας καταναλώσεως σημείωσε τεράστια πρόοδο. Το 1857 ιδρύθηκε ο μύλος Allatini, το 1864 ιδρύεται στη Θεσσαλονίκη ένα υποκατάστημα της Οθωμανικής Τράπεζας, η οποία είχε ιδρυθεί το 1856 και το 1879 ιδρύθηκε το πρώτο ατμοκίνητο νηματουργείο από τον Schalon Saias με 300 εργάτες, γυναίκες και παιδιά στη συντριπτική τους πλειονότητα. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1880 οι ατμοκίνητοι αλευρόμυλοι και τα βαμβακουργεία πολλαπλασιάστηκαν. Παράλληλα, ιδρύθηκαν σαπωνοποιεία, μακαρονοποιεία, χυτήρια, κεραμοποιεία και βέβαια το εργοστάσιο σιγαρέτων Regie. Ιδιαίτερα μετά τη σιδηροδρομική σύνδεση με την κεντρική Ευρώπη η βιομηχανική παραγωγή ειδών ευρείας καταναλώσεως εντατικοποιήθηκε για να αντιμετωπίσει τον αυξανόμενο ανταγωνισμό των εισαγομένων προϊόντων. Μεταξύ 1888 και 1892 η παραγωγή σιγαρέτων διπλασιάστηκε, η παραγωγή τούβλων τριπλασιάστηκε σε πέντε χρόνια -σαφής ένδειξη της πολεοδομικής επέκτασης- η παραγωγή βαμβακερών νημάτων εκτινάχθηκε από τις 600.000 στους 1.475.000 τόνους και οι εισαγωγές άνθρακα τριπλασιάστηκαν από το 1889 έως το 1892. Στον 20ό αιώνα η πρόοδος συνεχίστηκε, ενώ το μεγαλύτερο ενδιαφέρον εντοπίστηκε στην κερδοφόρα παραγωγή νημάτων και υφασμάτων: το 1900 ιδρύθηκε εργοστάσιο παραγωγής φανέλας με 200 εργάτριες, εβραϊκής ιδιοκτησίας. Το 1903 εγκαινιάστηκε ένα νέο σαπωνοποιείο, το 1905 το κανναβουργείο Τόρες με 120 εργάτες, καθώς κι ένα εριουργείο. Το 1907 έκανε την εμφάνισή του ένα βυρσοδεψείο ελληνικής ιδιοκτησίας, το 1908 επαναλειτούργησε το νηματουργείο "Nouvelle Filature" με 350 εργάτες και το 1912 το παγοποιείο των Ναουσαίων επιχειρηματιών Λόγγου και Κύρτση.

Στα μέσα του 19ου αιώνα οι Εβραίοι ήταν το κυρίαρχο στοιχείο της οικονομίας της Θεσσαλονίκης. Το σοβαρό πλήγμα που δέχτηκε η ελληνική κοινότητα το 1821 είχε συντελέσει αποφασιστικά στην οικονομική τους άνοδο. Στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα οι περισσότεροι από τους σχετικά εύπορους Εβραίους ήταν είτε μεταπράτες είτε εκτελωνιστές. Το 1851 οι εμπορικοί οίκοι των Allatini, Fernandez, Misrachi, Tiano είχαν ήδη εξελιχθεί σε μικρές αυτοκρατορίες με υποκαταστήματα και συναλλαγές όχι μόνο σ΄ ολόκληρη την ενδοχώρα, αλλά και στα περισσότερα δυτικοευρωπαϊκά κέντρα.

Η βασική τους ασχολία ήταν η εμπορία δημητριακών, αλλά επίσης εξήγαν καπνό, λάδι και βαμβάκι και εισήγαν καφέ, ζάχαρη, ξυλεία και δέρματα. Μερικοί ασχολούνταν με τη μεταξουργία αλλά όλοι, λίγο πολύ, ήταν δραστήριοι δανειστές χρήματος προς τους Οθωμανούς αξιωματούχους και τους γαιοκτήμονες. Μετά το 1870 ορισμένοι έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στη βιομηχανία. Μέχρι τους βαλκανικούς πολέμους οι Εβραίοι επιχειρηματίες είχαν εξελιχθεί σε κυρίαρχους της παραγωγής βαμβακερών νημάτων, αλεύρων και κεραμικών προϊόντων, χωρίς βέβαια να έχουν αποτελέσει τον έλεγχο της τραπεζικής αγοράς. Η ίδρυση της "Banque de Salonique" αποτέλεσε σίγουρα το πιο εντυπωσιακό επίτευγμα του εβραϊκού κεφαλαίου, ενώ επίσης εντυπωσιακές είναι και οι πιστωτικές δραστηριότητες της οικογένειας Μοδιάνο.

Άλλωστε, οι Εβραίοι της Απουλίας (οι οποίοι ήλθαν το 1502) και κυρίως οι Μαρράνοι της Πορτογαλίας ήταν αυτοί που εισήγαν τις εμπορικές μεθόδους όπως τις συναλλαγματικές και τα πιστωτικά σημειώματα, τα ασφαλιστικά συμβόλαια και τις προκαταβολές στους καλλιεργητές, την εγκατάσταση αντιπροσώπων ( fattori, factores) στο βαλκανικό χώρο.

 

ΟΙ ΘΕΣΜΟΙ, ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ-ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ

Ας θυμηθούμε τα λόγια του ποιητή Samuel Usque  από την Ferrara (πρώτο ήμισυ 16ου αιώνα).

«Απ΄αυτή τη θαυμαστή πόλη (τη Θεσσαλονίκη) πηγάζει ο Νόμος για όλο το Ισραήλ.»

Έδρα του μεγάλου ραβινάτου που ήταν ένα από τα πέντε μεγαλύτερα της Αυτοκρατορίας στο οποίο ανήκαν όλες οι εβραϊκές κοινότητες της Μακεδονίας.

Το Ταλμούδ Τοράχ («το κοινό σπίτι»), που ιδρύθηκε το 1520 και το οποίο ήταν η κεντρική συναγωγή, ήταν ταυτόχρονα και σχολείο, οικοτροφείο για ορφανά και φτωχά παιδιά και κυρίως τόπος γενικών συναθροίσεων.

Το κύρος του Ταλμούδ Τοράχ της Θεσσαλονίκης ήταν πολύ μεγάλο στον εβραϊκό κόσμο έτσι που και άλλες κοινότητες θα υιοθετήσουν το θεσμό.

Η Alliance israélite universelle δραστηριοποιείται στη Θεσσαλονίκη και το1874 ιδρύεται το πρώτο σχολείο της στη Θεσσαλονίκη.

 Η εβραϊκή τυπογραφία, που εμφανίστηκε στην Καλαβρία και την Ισπανία κατά το τελευταίο τέταρτο του 15ου αιώνα, κάνει την εμφάνισή της στη Θεσσαλονίκη γύρω στα 1512, λίγο αργότερα από την Κωνσταντινούπολη.

Τα πρώτα φύλλα τυπώθηκαν από έναν Πορτογάλο φυγάδα, που εργαζόταν προηγουμένως στη Λισσαβώνα.

Το 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου και συγκεκρμένα από το 1865 έως το 1918 εξεδίδοντο  σαράντα εφημερίδες και περιοδικά, 33 στα εβραιο-ισπανικά και 7 στα γαλλικά και οι οποίες εξέφραζαν όλες τις πολιτικές τάσεις. Δεκατρείς εφημερίδες, που ήταν και οι πιο διαδεδομένες, ήταν σατυρικές, εννέα σιωνιστικές, τέσσερις σοσιαλιστικές, μία είχε μοναρχικές τάσεις, εννέα ήταν γενικού ενδιαφέροντος, καθώς επίσης και τέσσερις επιθεωρήσεις.

Πολιτιστικές οργανώσεις όπως η Kadimah που εξέδιδε την εφημερίδα El Avenir, η λέσχη Maccabé (Μακάμπη) αθλητική αρχικά, η οποία στη συνέχεια δημιούργησε νεολαιίστικο τμήμα και τμήμα αθλοπαιδιών, η Bnei Zion, η Theodor Herzl, η Tifereth Israël, η Bialik, η Geoula, η Max Nordau, η Menora, η Bnei Brit, η Nouveau Club που εξέδιδε την Tribuna Libera, η Hatehya, η Hachahar, η Associatio des jeunes Juifs που εξέδιδε την Pro-Israël. Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις ιδρύθηκαν μετά το 1912.

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι  το 1908 ιδρύθηκε  από τους Αβραάμ Benaroya, Albert Dassa και Albert Arditti,  η σοσιαλιστική οργάνωση Φεντερασιόν, η οποία εξέδιδε τις εφημερίδες Solidaridad Obradera, Ιl Journal de Lavorador και Avanti και η οποία πρωτοστάτησε στην οργάνωση του συνδικαλιστικού κινήματος και μετέπειτα στην δημιουργία του ΣΕΚΕ/ΚΚΕ. Στην αρχή της δεκαετίας του 1930 και μέχρι την επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, στη Θεσσαλονίκη ήταν συνεχείς οι διαδηλώσεις και απεργίες ομάδων εργατών όπως των καπνεργατών, των τροχιοδρομικών κ.α. Την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν και αρκετές εθνικιστικές/αντισιωνιστικές οργανώσεις ως αντίδραση στην πολυπληθή παρουσία των Εβραίων εργατών, με διάφορα προβλήματα, με κυριότερο τον εμπρησμό του Campell, μιας από τις εβραϊκές φτωχογειτονιές της Θεσσαλονίκης.

 

ΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΒΡΑΪΚΗΣ  ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης ήταν τραπεζίτες, τοκογλύφοι (που πολλές φορές προκαλούσαν την οργή του Σουλτάνου), σαπωνοποιoί, κρεοπώλες, σιδεράδες, χαλκωματάδες, μαραγκοί, τενεκετζήδες, κεραμοποιοί, μαρμαράδες, βυρσοδέψες, κεραμοποιοί, αμαξοποιοί, σχοινοποιοί, τσαγκάρηδες, ράφτες.

Μονοπωλούν επαγγέλματα όπως τη χρυσοχοΐα, την κοπή διαμαντιών, την αρωματοποιεία (με την περίφημη μυστική συνταγή από τη Μαγιόρκα), είναι έμποροι, βιομήχανοι αλλά και υφαντές, συνεχιστές της παράδοσης των φημισμένων, ήδη από το Μεσαίωνα, βιομηχανιών υφασμάτων της Βαρκελώνης, του Τολέδο και της Σεγκόβια.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στη Θεσσαλονίκη είχε σχηματιστεί εβραϊκό προλεταριάτο.

Συγκεκριμένα, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες εβραϊκές κοινότητες της Ανατολής, η επαγγελματική κλίμακα των εβραίων στη Θεσσαλονίκη ήταν εξαιρετικά σύνθετη. Έτσι, ένα υπόμνημα που συντάχτηκε το 1918 αναφέρει ότι οι 33.000 εργαζόμενοι Εβραίοι που αποτελούσαν το 42% του εβραϊκού πληθυσμού κατανέμονται στις παρακάτω γενικές επαγγελματικές κατηγορίες: 9.000 λιμενεργάτες, χαμάληδες, βαρκάρηδες και αμαξηλάτες, τεχνίτες και εργάτες,7.450 υπάλληλοι σε γραφεία και επιχειρήσεις, 6.100 μικροέμποροι, 1.900 επιχειρηματίες και 750 ελεύθεροι επαγγελματίες.

Η ΚΑΤΑΛΗΞΗ

Το 1943 η θαυμαστή αυτή κοινότητα οδηγείται στα κρεματόρια του Auschwitz, του Birkenau και του Bergen-Belsen, ενώ καταστρέφεται και το εβραϊκό νεκροταφείο (30.000 τάφοι).

Κι ο Ηλίας Πετρόπουλος δεν θα ξανάβλεπε ποτέ την πολυαγαπημένη του Αλλέγκρα, την Εβραία μοδίστρα της μάνας του, ούτε και θα μάθαινε ποτέ σε ποιο στρατόπεδο συγκέντρωσης η σαγηνευτική Αλλέγκρα παρέδωσε την ψυχή της.

*Το άρθρο είναι βασισμένο στον συλλογικό τόμο «Θεσσαλονίκη, 1850-1918-Η “πόλη των Εβραίων” και η αφύπνιση των Βαλκανίων», Εκάτη, Αθήνα, 1994.

**Ο Σάκης Τραμπαδώρος είναι Οικονομολόγος και Ιστορικός.

Προέλευση φωτογραφίας: https://www.lifo.gr/print/book_feature/185454/dyo-nees-ekdoseis-apokalyptoyn-sygklonistikes-martyries-gia-tin-eksontosi-ton-evraion-tis-thessalonikis

Join Radio

Εγγραφείτε προκειμένου να λαμβάνετε δωρεάν ειδοποιήσεις όταν έχουμε νεότερες πληροφορίες.