504 New Articles

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΩΝ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΗΛΙΔΑΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΩΝ ΑΝΑΣΚΑΦΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΗΛΙΔΑΣ

Ιστορία
Typography
  • Smaller Small Medium Big Bigger
  • Default Helvetica Segoe Georgia Times

 

της Καλλιόπης Λουμιώτη –Γουρλομάτη
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΥ της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας 

Στη μνήμη του αγαπημένου μου
θείου Τάκη Λουμιώτη

Σημείωση: Για τεχνικούς λόγους δεν έχουν επισυναφθεί οι σχετικές φωτογραφίες.

Γεωγραφική θέση και Ιστορία της Ήλιδας

Η Ήλιδα, η πρωτεύουσα του κράτους των Ηλείων, που στα χρόνια της ακμής του περιελάμβανε το μεγαλύτερο τμήμα της Δυτικής Πελοποννήσου, αποτελούσε ένα μεγάλο, θρησκευτικό, αθλητικό και πολιτικό κέντρο και ήταν η διοργανώτρια πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων της αρχαιότητας από το 776 π.Χ. έως το 393 μ.Χ, δηλ. για περίπου 1200 χρόνια και παραπάνω. Βρίσκεται στα όρια μεταξύ της Αρχαίας Ακρώρειας (ορεινή ζώνη) και της Κοίλης Ήλιδας (κάμπος), στο χώρο που ορίζεται Βόρεια από την κοίτη του ποταμού Πηνειού, Ανατολικά – Νοτιοανατολικά από τον λόφο του Παλιόπυργου, όπου βρισκόταν η αρχαία ακρόπολη (σημερινός Αγιάννης) και Δυτικά – Νοτιοδυτικά από το ρέμα Λαγκάδι. Αποτελούσε μια πολυπληθή και κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα που εκτεινόταν σε 1500 στρέμματα και φιλοξενούσε κάθε τέσσερα χρόνια για μεγάλο χρονικό διάστημα, αθλητές που κατέφθαναν από πολλά κράτη, συνοδευόμενοι από φίλους και συγγενείς, για να προπονηθούν στις αθλητικές εγκαταστάσεις της Ήλιδας, πριν τους Ολυμπιακούς αγώνες που διεξάγονταν στην Ολυμπία.
Προϊστορικά ευρήματα φανερώνουν πως η Ήλιδα κατοικούνταν πολύ πριν την δημιουργία της πόλης – κράτους . Οι Ηλείοι κατοικούσαν αρχικά διασκορπισμένοι κατά κώμες - αγροτικούς οικισμούς. Ο πρώτος συνοικισμός τοποθετείται σύμφωνα με την παράδοση το 12ο αιώνα π.Χ., στα χρόνια του βασιλιά Όξυλου , κάτι που ωστόσο αμφισβητείται . Την εποχή αυτή πρέπει να υπήρχε ένας αγροτικός συνοικισμός , όπου η Ήλιδα είχε πρωταρχικό ρόλο, ωστόσο ο τ. Γενικός Επιθεωρητής Αρχαιοτήτων κ. Ν. Γιαλούρης δέχεται τον συνοικισμό του Όξυλου. Δεν είναι ωστόσο ευρύτερα αποδεκτή αυτή η άποψη .
Το κράτος της Ήλιδας επεκτείνει σιγά – σιγά την κυριαρχία του πρώτα στον κάμπο του Πηνειού, την Κοίλη Ήλιδα, και αργότερα στις όμορες περιοχές: Ακρώρεια, Πισάτιδα, Τριφυλία. Στην εποχή της ακμής του η ισχυρότερη και μεγαλύτερη σε πληθυσμό περιοχή ήταν η Κοίλη Ήλιδα, οι κάτοικοι της οποίας ήσαν οι μόνοι που είχαν το δικαίωμα του πολίτη.
Από την 1η ως την 28η Ολυμπιάδα (776 π.Χ. – 668 π.Χ.) η Ήλιδα είχε την κηδεμονία των Ολυμπιακών Αγώνων, ωστόσο από το 668 π.Χ. ως το τέλος του 7ου αι π.Χ. περνά μια περίοδο επανειλημμένων συγκρούσεων με την Πίσα η οποία αναλαμβάνει εκ νέου την κηδεμονία του ιερού της Ολυμπίας και την εποπτεία των Αγώνων. Η υπεροχή όμως της Πίσας κρατά ως το τέλος του 7ου αι. π.Χ. Στις αρχές του 6ου αι π.Χ. (580 π.Χ.) η Ήλιδα κυριεύει την Πίσα και αποκτά εκ νέου την κηδεμονία του ιερού. Ακολουθεί περίοδος μεγάλης ακμής που οφειλόταν στην κήρυξη της χώρας ως ιερής και απόρθητης, στην εκεχειρία και στη μακροχρόνια στήριξη της Σπάρτης.
Με τις ανασκαφές στην Ήλιδα ήρθαν στο φως δημόσια και ιδιωτικά κτίρια (ιερά, λουτρά, στοές, θέατρο, καταστήματα, εργαστήρια, ιδιωτικές κατοικίες, νεκροταφεία) που χρονολογούνται από την πρώιμη εποχή του χαλκού ως την παλαιοχριστιανική εποχή, με καλύτερα διατηρημένα τα κτίρια των πρώιμων αυτοκρατορικών χρόνων , μαρτυρώντας την παλιά της αίγλη σε όλο τον τότε ελληνικό κόσμο.
Η παρακμή της Ήλιδας άρχισε σταδιακά μετά τον 3οαι. π.Χ. όπως μαρτυρούν οι ανασκαφές, και εντονότερα μετά την κατάργηση των Ολυμπιακών Αγώνων από τον Θεοδόσιο τον Β΄ το 393 π.Χ. Σ’ αυτό συνέβαλλαν οι βαρβαρικές επιδρομές (3ος – 6ος αι. μ.Χ), καθώς και οι δύο ισχυροί σεισμοί του 6ου αι. μ.Χ. Η άλλοτε κοσμοπολίτικη μητρόπολη των Ολυμπιακών Αγώνων καλύφθηκε από τις πλημμύρες του Πηνειού ποταμού, σημαντικού άλλοτε για την ανάπτυξή της και από την πυκνή χαρακτηριστική βλάστηση της περιοχής.
Το 19ο αι. οι περιηγητές που επισκέφτηκαν την Ήλιδα περιέγραψαν τα ορατά ερείπια, κάποια από τα οποία σχεδίασαν και συνέταξαν τοπογραφικά σχέδια, προσφέροντας σημαντικές πληροφορίες για την περιοχή, βασισμένοι στις πληροφορίες του αρχαίου περιηγητή Παυσανία που περιηγήθηκε την περιοχή τον 2ο αι. μ.Χ. (165 μ.Χ.).

Ιστορία των ανασκαφών στην Αρχαία Ήλιδα

Από το 1910–1914 και 1932 διεξήχθησαν ανασκαφές στην Αρχαία Ήλιδα από το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο υπό τη διεύθυνση των Anton von Premerstein και Josef Keil (1910) και του Otto Walter (1911–1914, 1932). Ύστερα από τις προκαταρκτικές εργασίες (τοπογραφική μελέτη, χαρτογράφηση και κάποιες δοκιμαστικές τομές) οι ανασκαφές επικεντρώθηκαν στην περιοχή της Αγοράς της Ήλιδας και στη σκηνή του Θεάτρου, τη θέση του οποίου είχε εντοπίσει ο Otto Walter. Το 1914 διακόπηκαν εξ αιτίας του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου . Μάλιστα ο Otto Walter αναφέρει ότι αναγκάστηκε να αφήσει την Αθήνα χωρίς τη θέλησή του και χωρίς να μπορέσει να πάρει μαζί του σχέδια και σημειώσεις. Ό,τι δημοσιεύει στα 1915 το είχε στείλει από παλιότερα.
Το 1960 ξανάρχισαν οι έρευνες στην Αρχαία Ήλιδα από την Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία υπό τον τότε Έφορο Αρχαιοτήτων Ολυμπίας και στη συνέχεια Γενικό Επιθεωρητή Αρχαιοτήτων, κ. Ν. Γιαλούρη σε συνεργασία με το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο με εκπρόσωπό του την κ. V. Leon, με τη μορφή ελληνοαυστριακών ανασκαφών, έως το 1981 . Οι ανασκαφές της Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικής Ἑταιρείας συνεχίστηκαν έως το 1990. Σωστικές ανασκαφές σε μεγάλη έκταση διεξήχθησαν από το 1965–1970 λόγω της κατασκευής του φράγματος του Πηνειού και τη διέλευση δικτύου αρδευτικών έργων στο χώρο της Ήλιδας . Από τον Δεκέμβρη του 2001 έως το 2010 διενεργήθηκαν ανασκαφές στα πλαίσια του έργου «Μελέτη και Ανάδειξη του Αρχαιολογικού Χώρου της Ήλιδος Ν. Ηλείας» από το Τ.Δ.Π.Ε.Α.Ε. του ΥΠ.ΠΟ. Από 1/1/ 2011 διεξάγονται ανασκαφές από τη Ζ΄ Ε.Π.Κ.Α.

Θέατρo – παλιότερες ανασκαφές

Για το θέατρο της Ήλιδας (εικ.1) ο Παυσανίας αναφέρει: «Θέατρον δὲ ἀρχαῑον μεταξύ τῆς ἀγοράς καὶ τοῡ Μηνίου, τὸ θέατρόν τε καὶ ἱερόν ἐστι Διονύσου. τέχνη τὸ ἂγαλμα Πραξιτέλους», δηλαδή «ένα θέατρο παλιό υπάρχει μεταξύ της αγοράς και του ποταμού Μηνίου, καθώς και ένα ιερό του Διονύσου. Το άγαλμα του Διονύσου είναι έργο του Πραξιτέλους». Ο Παυσανίας το αποκαλεί «παλιό» γιατί θα είχε πάψει να χρησιμοποιείται στις μέρες του ή γιατί ήταν του παλιού τύπου αφού δεν είχε εδώλια . Σύγκριση με ένα από τα παλιότερα θέατρα της αρχαίας Ελλάδας, το Λυκούργειο Θέατρο της Αθήνας, εξ’ αιτίας της ομοιότητας όμως της λίθινης σκηνής, του προσκηνίου και των παρασκηνίων κάνει ο κ. Ν. Γιαλούρης . Ο «Μήνιος» ποταμός με τον οποίο προσδιορίζει την θέση του ο Παυσανίας ήταν ένα ασήμαντο ρέμα που κατέβαινε από την ακρόπολη. Το κείμενο των διαφόρων χειρογράφων στο σημείο αυτό είναι αλλοιωμένο και το όνομα «Μηνίου» θα πρέπει να διορθωθεί σε «Πηνειού» .
Ο χώρος του θεάτρου της Ήλιδας παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον, γιατί εκτός από την κατασκευή του οικοδομήματος του θεάτρου που συνδυάζει χώμα και πέτρα, εξ’ αιτίας προφανώς της σπανιότητας λίθων στη περιοχή αλλά και του σεισμογενούς εδάφους , παρουσιάζει ποικίλες χρήσεις στο πέρασμα των χρόνων: υπομυκηναϊκό νεκροταφείο, υπάρχει ωστόσο και πρωτοελλαδική ταφή, στοιχεία κατοίκησης στα γεωμετρικά χρόνια, κατασκευή του θεάτρου στα τέλη του 4ου αι. π.Χ., ενδείξεις λατρείας του Διονύσου και πήλινες προτομές γυναικείας θεότητας του 5ου – 4ου αι. π.Χ., κατοικίες και εργαστήρια στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια πίσω από την σκηνή. Στην ύστερη αρχαιότητα που το θέατρο δεν λειτουργεί, ο χώρος μετατρέπεται ξανά σε νεκροταφείο .
Όπως αποκάλυψαν οι έρευνες το θέατρο άρχισε να κατασκευάζεται από τα δυτικά , όπου εντοπίζονται τρεις οικοδομικές φάσεις (Α΄, Β΄ και Γ αναλημματικός τοίχος). Σειρά λίθινων εδράνων υπήρχε μόνο στο κατώτερο τμήμα του κοίλου και κατά μήκος των παρόδων (προεδρίες). Το άνοιγμα του κοίλου έχει ακτίνα περίπου 50μ. Χωρίζεται σε επτά κερκίδες με έξι ακτινωτούς διαδρόμους που το μήκος τους φτάνει σχεδόν τα 40μ και μέσο πλάτος 0,90μ. . Η ορχήστρα του είναι κυκλική, διαμέτρου 25μ. Η λίθινη σκηνή με τα παρασκήνια έχει διαστάσεις περίπου 50μ. Χ 10μ. Πλήρες σύστημα αποχέτευσης το εξασφάλιζε από τις πλημμύρες. Ο μεγάλος λίθινος (από πωρόλιθο) αποχετευτικός αγωγός που διοχέτευε τα νερά στον Πηνειό ποταμό και αποκαλύφθηκε σε μήκος 70μ., με φρεάτια επίσκεψης κατά διαστήματα, κατασκευάστηκε μαζί με το θέατρο ενώ κατά την ρωμαϊκή εποχή προστέθηκε νέος αγωγός και δεξαμενή μπροστά από το προσκήνιο που κατέληγε στον μεγάλο πώρινο αποχετευτικό αγωγό.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα του θεάτρου είναι οι χάλκινες ψήφοι «εισιτήρια» ή «tesserae» πολλές φορές με εγχάρακτo το μονόγραμμα της πόλης FA(ΛΕΙΩΝ) δηλ. Ηλείων.
Το θέατρο ανακαλύφθηκε από τον Otto Walter το 1914 , έρευνες για τον εντοπισμό του γίνονταν ήδη από το φθινόπωρο του 1911 . Ο Otto Walter με μια μεγάλη τομή συμπεραίνει πως το θέατρο αυτό δεν είχε εδώλια και θεωρεί ότι οι θεατές κάθονταν στο πρανές ακριβώς όπως στο στάδιο της Ολυμπίας. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται αργότερα . Aναφέρει επίσης δύο οικοδομικές φάσεις στη σκηνή και κάνει παραλληλισμούς με το θέατρο της Επιδαύρου . Στο Jahreshefte des Österreichischen Archäologichen Institutes, (Öjh 18, 1915, παράρτημα 68 κ.ε.) αναφέρει ότι στις δοκιμαστικές τομές που έγιναν από 21 Απριλίου έως 14 Ιουλίου 1914 αποκαλύφθηκε το θέατρο και συγκεκριμένα το κτίριο της σκηνής (εικ. 2 και 3), το οποίο ήταν σε καλή κατάσταση σε σύγκριση με άλλα κτίσματα που ήρθαν στο φως στην αρχαία Ήλιδα. Στη κατασκευή του κτιρίου της σκηνής διακρίνει δύο οικοδομικές φάσεις: τα παλιότερα τμήματα είναι βαθύτερα θεμελιωμένα και ενώνονται με συνδέσμους σχήματος διπλού Τ, ενώ τα νεώτερα θεμελιώνονται σε ψηλότερο επίπεδο και φέρουν συνδέσμους σχήματος διπλού πελέκεως ή δε φέρουν καθόλου συνδέσμους. Το 1930 στο ΙV Internationalen Kongreß für Archäologie, Berlin 1930, παράρτημα 342, αναφέρει ότι στο κομμάτι του κτιρίου της σκηνής που είχε κατασκευαστεί παλιότερα απ’ όλα, περίπου το 300 π.Χ., βρέθηκαν πολλοί τετράγωνοι δόμοι σε δεύτερη χρήση, ωστόσο παραμένει αμφίβολο αν αυτοί προέρχονται από ένα παλιότερο θέατρο, την ύπαρξη του οποίου είχε θεωρήσει παλιότερα (1915) πιθανή εξαιτίας ενός τετράγωνου δόμου που εξέχει από το στυλοβάτη καθώς και από πολλούς άλλους τετράγωνους δόμους που φέρουν οπές για συνδέσμους οι οποίες αποδεικνύουν ότι οι δόμοι είχαν ξαναχρησιμοποιηθεί παλιότερα.
Η σκηνή ήταν χωρισμένη μ’ έναν τοίχο σε δύο ίδιου πλάτους χώρους, μπροστά βρισκόταν το προσκήνιο (μήκους περίπου 22μ., βάθους 10μ. από την επιφάνεια). Το 1915 στο στυλοβάτη του προσκηνίου στέκονταν ακόμα όρθιοι 14 ορθοστάτες. Οι βάσεις και οι ραβδώσεις των ημικιόνων ήταν ιωνικού ρυθμού. Ενώνονταν με χαμηλότερα μικρά τοιχία, τα οποία σχημάτιζαν μαζί με τα μέρη ανάμεσα στους ημικίονες και τους ορθοστάτες την πλαισίωση των Πινάκων. Εδώ ανήκε ένα ιωνικό κιονόκρανο που βρέθηκε σ’ ένα βυζαντινό κτίριο κατά τις ανασκαφές του φθινοπώρου του 1910.
Οι τρεις τοίχοι της σκηνής (ο πρόσθιος, ο μεσαίος και ο πίσω τοίχος) είχαν πόρτες ανά τρεις βρισκόμενες στην ίδια ευθεία. Στην εσωτερική πλευρά του πρόσθιου και πίσω τοίχου της σκηνής βρίσκονται δόμοι με κενά και οπές για να τοποθετηθούν όρθιοι ξύλινοι δοκοί, οι οποίοι χρησίμευαν, όπως σε άλλα θέατρα για τη στερέωση του αρχικά υποτιθέμενου πάνω ξύλινου ορόφου, ο πρόσθιος τοίχος του οποίου είχε, σύμφωνα με τις οπές των δοκών, τρία μεγάλα ανοίγματα. Αργότερα οι δοκοί αντικαταστάθηκαν από πλίνθινους ορθοστάτες.
Κατά μήκος του ανατολικού πλευρικού τοίχου βρίσκεται ο αγωγός κάτω από το κτήριο της σκηνής ο οποίος στη ρωμαϊκή εποχή αντικαταστάθηκε, γράφει ο Otto Walter , από έναν πλίνθινο που αποκαλύφθηκε περίπου 5μ. μπροστά και παράλληλα με το προσκήνιο, κάτι που γνωρίζουμε σήμερα πως δεν είναι σωστό, αφού ο μεγάλος πώρινος αποχετευτικός αγωγός δεν αντικαταστάθηκε, αλλά συμπληρώθηκε από τον ρωμαϊκό αγωγό του προσκηνίου με τον οποίο συνενώνεται ώστε τα όμβρια ύδατα της σκηνής, των παρασκηνίων, της ορχήστρας και των παρόδων να διοχετεύονται μέσω του μεγάλου πώρινου αποχετευτικού αγωγού στον Πηνειό . Η κατασκευή του ρωμαϊκού αγωγού, σύμφωνα με τον Otto Walter θα μπορούσε να εξηγηθεί πιθανότατα αν κανείς δεχόταν την ύπαρξη μιας πλατιάς ρωμαϊκής σκηνής, κάτι που θα αποδείκνυε μια περαιτέρω, όπως γράφει, αποκάλυψη της σκηνής. Ακολουθεί μια μεγάλη παύση των ερευνών και το 1960 αποκαλύπτεται εκ νέου η σκηνή με το προσκήνιο, η ΒΑ πάροδος με το ΒΑ παρασκήνιο, τμήμα της ορχήστρας με τον αποχετευτικό αγωγό και τμήμα του κοίλου (εικ. 4 και 5). Ο αγωγός αποκαλύπτεται αργότερα , κατά τα έτη 1965, 1970, 1972, 1973, σε μεγάλη έκταση όπισθεν της σκηνής (εικ. 6).
Ο Otto Walter αναφέρεται σε πλευρικά κτίρια τα οποία συνδέονται ανατολικά και δυτικά στο κυρίως κτήριο της σκηνής, έτσι ώστε το όλο κτήριο στη παλαιότερη του μορφή να φθάνει τα 46μ. Προφανώς εννοεί το ανατολικό και δυτικό παρασκήνιο. Τα πλευρικά αυτά κτήρια δεν είχαν αρχικά το ίδιο βάθος, αλλά είχαν το ίδιο πλάτος με το προσκήνιο και τον πρόσθιο χώρο της σκηνής. Το καθένα χωρίζεται σε δύο μέρη από έναν τοίχο που αποτελεί συνέχεια του πρόσθιου τοίχου της σκηνής. Το κυρίως θέατρο του θυμίζει πολύ το θέατρο της Επιδαύρου (εκτός από τα παρασκήνια) καθώς και αυτό της Σικυώνας με τα οποία ταυτίζεται σε μέγεθος και αριθμό κιόνων στο προσκήνιο. Σ’ αυτό το σημείο ο Otto Walter αναφέρει ότι πρέπει να δεχτούμε την ύπαρξη διαδρόμων. Στο τέλος του ανατολικού τοίχου, στο τοίχο της παρόδου διατηρούνταν το 1915 δύο ημικίονες, οι οποίοι πιθανόν κατέληγαν σε μια πόρτα όμοια με της Επιδαύρου, με σκοπό την τοποθέτηση και κάλυψη των Πινάκων, κάτι σαν παρασκήνια. Αργότερα η πόρτα χτίστηκε και πίσω της ανοίχτηκε μία δεξαμενή νερού, που ίσως τροφοδοτούσε ένα μικρό πηγάδι που βρισκόταν στη πάροδο.
Μια ουσιώδης μετασκευή ήταν η επιμήκυνση και η απόκτηση μεγαλύτερου πλάτους των πλευρικών τοίχων και αυτό σημαίνει ότι το έδαφος υπερυψώθηκε κατά περίπου 0,40μ. Στα πλευρικά κτίρια οι παλιότεροι τοίχοι χρησιμοποιήθηκαν για τη θεμελίωση των νεώτερων κτιρίων. Ανάμεσα στους παλιότερους και στους νεώτερους τοίχους υπήρχε χώμα και κατά συνέπεια διαφορετικά επίπεδα, όπως στην Ερέτρια και στον Ωρωπό. Οι νέοι τοίχοι αποκαλύφθηκαν σε ύψος 2μ. Στο τέλος των πλευρικών κτιρίων υπήρχαν μικροί κλειστοί χώροι όπου πιθανόν υπήρχαν κλίμακες που οδηγούσαν στο πάνω όροφο.
Το 1961 στο Δυτικό άκρο του προσκηνίου αποκαλύφθηκε τετράγωνη ρωμαϊκή δεξαμενή (εικ. 7), διαστάσεων 3 x 4μ, από οπτόπλινθους, που χρησίμευε για την αποχέτευση των ομβρίων υδάτων της ορχήστρας . Σε αυτήν απολήγει ο ρωμαϊκός αγωγός. Το δάπεδο της δεξαμενής αποτελείται από πολλές πήλινες πλάκες. Στο μέσο του μεγάλη μαρμάρινη πλάκα με βαθιά εγκοπή περίπου στο κέντρο της, πιθανόν για την υποδοχή κατακόρυφου δοκού στερέωσης ξύλινου δαπέδου που κάλυπτε το κτίσμα. Εντός της δεξαμενής βρέθηκαν πάρα πολλά ρωμαϊκά αγγεία και λύχνοι. Επίσης μια ελληνική επιγραφή ρωμαϊκής εποχής. Το 1962 αποκαλύφθηκε ολόκληρος ο ρωμαϊκός αγωγός μπροστά από το προσκήνιο καθώς και το ελληνιστικό δάπεδο μεταξύ αγωγού και προσκηνίου που υπερυψώθηκε στη ρωμαϊκή εποχή μέχρι το ύψος των πεσσών του προσκηνίου. Το 1965 και 1966 διαπιστώθηκε η ύπαρξη αρχαίων καταχωμένων υστεροκλασικών τάφρων και οπών σε τομές μπροστά από το προσκήνιο. Αν και ο προορισμός τους είναι αβέβαιος ίσως χρησίμευαν για την ένθεση ξύλινων δοκών που θα υποβάσταζαν ικριώματα , ένα είδος προσωρινής σκηνής πριν κτισθεί η λίθινη.
Η ορχήστρα (εικ. 8) δεν ανασκάφθηκε καθόλου από τον Otto Walter. Το 1963 αποκαλύπτεται μεγάλο τμήμα της με την διάνοιξη πέντε τάφρων νότια της ρωμαϊκής δεξαμενής. Στρώση δαπέδου δεν βεβαιώθηκε. Πέντε τάφροι στη μετάβαση από το πρανές του κοίλου στην ορχήστρα αποκάλυψαν το 1964 τον αρχαιότερο αγωγό, χωρίς επένδυση από όρθιες πλάκες στα τοιχώματα του, που σχηματίζει ημικύκλιο στην περίμετρο της ορχήστρας. Η ορχήστρα και το προσκήνιο υπέστησαν μετασκευές κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Η επιφάνεια της ορχήστρας υπερυψώθηκε κατά 0,70μ. πάνω από τον πυθμένα του αρχικού αγωγού όταν κατασκευάστηκε ο αγωγός μπροστά από το προσκήνιο. Ο μεγάλος λίθινος αποχετευτικός αγωγός καταχώθηκε κατά την ρωμαϊκή εποχή όταν εγκαταλείφθηκε το θέατρο.
Ο Otto Walter κάνει λόγο για την ανατολική πάροδο όπου βρέθηκε αναλημματικός τοίχος για τη στήριξη των χωμάτων του κοίλου καθώς και ένα λίθινο εδώλιο.
Το κοίλο στηρίζεται από ογκώδεις αναλημματικούς τοίχους γράφει ο Otto Walter . Από την κατασκευή του εδάφους φαίνεται ότι το ανατολικό ανάλημμα ήταν σίγουρα τεχνητά επιχωματωμένο . Με τη διεύρυνση της τάφρου του Ο.Walter στη περιοχή του κοίλου το 1960 αποκαλύφθηκε στρώμα κεραμόχρουν με κεκλιμένη επιφάνεια αμέσως πάνω από φυσικό έδαφος, το οποίο θεωρήθηκε ότι ανήκει στην αρχική κλίση του κοίλου. Μεγάλοι ορθογώνιοι πελεκητοί λίθοι που αποκαλύφθηκαν τόσο στο δυτικό όσο και στο ανατολικό τμήμα του κοίλου στις ανασκαφές του 1962, 1963 και 1964 και είχαν αρχικά θεωρηθεί ως εδώλια, γίνεται φανερό το 1965 ότι ανήκουν στις κλίμακες των κερκίδων . Η αποκάλυψή τους συνεχίστηκε και το 1966 (εικ. 9). Οι θεατές κάθονταν πάνω σε στρώμα λεπτής λατύπης από αμμόλιθο της περιοχής που κάλυπτε την κεκλιμένη επιφάνεια του κοίλου και του προσέδιδε όψη λίθινης κατασκευής. Το στρώμα αυτό σωζόταν σε μεγάλα τμήματα σε ολόκληρη την επιφάνεια του κοίλου . Δοκιμαστικές έρευνες σε τμήματα κάτω από το στρώμα κάθε κλίμακας αποκάλυψαν χαλικόστρωτα δάπεδα (εικ. 10, 11) από ποτάμιους λίθους στέρεα προσαρμοσμένους στο έδαφος με μέσο πλάτος 0,90μ. που ήταν κατεστραμμένα κατά τμήματα. Τα λιθόστρωτα και οι κλίμακες είχαν κατασκευαστεί σε διαφορετικές περιόδους δηλ. τα λιθόστρωτα ανήκουν σε παλιότερη φάση από τις κλίμακες οι οποίες τα αντικατέστησαν . Οι βαθμίδες χρονολογούνται με βάση τα όστρακα στο β΄ μισό του 4ου αι. π.Χ. Τα ευρήματα των υπολοίπων στρωμάτων των τομών του κοίλου χρονολογούνται στην κλασική και ελληνιστική εποχή .
Το 1963 αποκαλύφθησαν σε όλο το σωζόμενο μήκος τους τα τρία διαδοχικά αναλήμματα (εικ. 12, 13) στη δυτική πλευρά του κοίλου , που είχαν αρχίσει να αποκαλύπτονται από το 1961. Το παλιότερο (Α΄ ανάλημμα) δεν έχει αντηρίδες και είναι θεμελιωμένο σε μικρό βάθος, έχει πλάτος 0,45μ. Εξ’ αιτίας της αμελούς κατασκευής του δεν άντεξε την πίεση των χωμάτων που συγκρατούσε και γρήγορα κατέρρευσε. Στη θέση τους έμειναν μόνο οι πλίνθοι της θεμελιώσεως, μετατοπισμένες και αυτές ελαφρώς . Αντικαταστάθηκε από άλλο, λίγο νεώτερο. Πρόκειται για το μεσαίο (Β΄ ανάλημμα), τη 2η φάση , που περικλείει το πρώτο. Έχει θεμελιωθεί κατά 1,00μ βαθύτερα από το πρώτο και έχει ενισχυθεί με αντηρίδες εξωτερικά και εσωτερικά, εναλλάξ τοποθετημένες . Το νότιο τμήμα του μεσαίου αναλήμματος επίσης κατέρρευσε και αντικαταστάθηκε από πολύ ισχυρότερο, το τρίτο (Γ΄ ανάλημμα) που κατασκευάστηκε με έντονη κλίση προς το εσωτερικό του αναλήμματος για να αντέχει τις πιέσεις και είναι πιθανόν ρωμαϊκό. Κατά μήκος του ρωμαϊκός αποχετευτικός αγωγός σε σχήμα ανεστραμμένου Πι στρέφεται προς το μέρος της παρόδου, συνεχίζεται με κυλινδρικούς σωλήνες κάτω από δάπεδο που υπερυψώθηκε κατά την ρωμαϊκή εποχή κατά ένα περίπου μέτρο, μπροστά από τις αντηρίδες του αναλήμματος και καταλήγει στη ρωμαϊκή δεξαμενή του προσκηνίου . Το παλαιότερο (Α΄ ανάλημμα) έδωσε μεγάλο αριθμό πήλινων γυναικείων προτομών που δεν χρονολογούνται μετά το τέλος του 4ου αι. π. Χ. και μεγάλο αριθμό μελαμβαφών οστράκων του α΄ και β΄ μισού του 4ου αι. π.Χ. και του τέλους του 5ου αι. π.Χ καθώς και άλλα σημαντικά ευρήματα .
Το 1963 με την εκσκαφή τάφρου μήκους 30μ. και πλάτους 4μ. αποκαλύπτεται πλήρως ο ανατολικός αναλημματικός τοίχος του κοίλου (εικ. 14) σε μήκος 28 μ. Σε όλο το σωζόμενο τμήμα του αποκαλύπτεται το 1973 (εικ. 15). Σώζεται σε ύψος 1,50μ. περίπου και πρέπει να είναι σύγχρονος με το ανάλημμα της ανατολικής παρόδου καθώς και με το δεύτερο (μεσαίο) δυτικό αντίστοιχο ανάλημμα του κοίλου εξ’ αιτίας της κατασκευαστικής τους ομοιότητας και επειδή στο εσωτερικό του αναλήμματος δεν βρέθηκαν άλλα παλιότερα αναλήμματα όπως συμβαίνει στη δυτική πάροδο. Όταν το Α΄ δυτικό ανάλημμα αντικαταστάθηκε από το δεύτερο, τότε κατασκευάστηκε και το ανατολικό ανάλημμα, το οποίο οικοδομήθηκε αρτιότερα . Δίνει όστρακα κυρίως του 4ου και του 5ου αιώνα π.Χ. . Σε δοκιμαστική τομή πίσω από το ανάλημμα της ανατολικής παρόδου, προς το ανατολικό του άκρο βρέθηκαν σε βάθος 1,30 μ.-1,70 μ. ίχνη πυράς και μέχρι βάθους 2μ πάρα πολλά όστρακα από τη γεωμετρική ως την κλασική περίοδο . Επίσης κάτω από την θεμελίωση του τοίχου βρέθηκαν, ανάμεσα σε άλλα, όστρακα του 4ου αι. π.Χ. που ίσως χρονολογούν τον τοίχο .
Το αρχαίο θέατρο της Ήλιδας έχει ερευνηθεί συστηματικά, ωστόσο η έρευνα συνεχίζεται. Απομένει να δούμε τα τελευταία πορίσματα αυτής καθώς και τη σχέση του με ορισμένα από τα γύρω του κτίσματα.

Βιβλιογραφία

• Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Ηλειακά, Βιβλίο VI 26,1, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Νικ. Παπαχατζής.
• Ν. Γιαλούρης, Αρχαία Ήλις, το λίκνο των Ολυμπιακών Αγώνων, εκδ. Αδάμ, Αθήνα 1996.
• Ηλίας Ανδρέου – Ιωάννα Ανδρέου, Ήλις η πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων, Αθήνα 2004, Υπουργείο Πολιτισμού, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων.
• Ιωάννα Ανδρέου – Ψυχογιού, Η ιστορία των ανασκαφών της Ήλιδος, Ηλειακή Πρωτοχρονιά 6, σ.166-176.
• Ηλίας Ανδρέου, Το έργο «Μελέτη και Ανάδειξη του Αρχαιολογικού Χώρου της Ήλιδος», Ηλειακή Πρωτοχρονιά 2006, σ.188-197.
• Βερόνικα Μητσοπούλου – Leon, Αυστριακοί Αρχαιολόγοι στην Ήλιδα Ανασκαφές, έρευνα και λίγες προσωπικές αναμνήσεις, Ηλειακή Πρωτοχρονιά 8, σ.102-111.
• Ν. Βασιλάκης, Οργάνωση και λειτουργία του αρχαίου Ελληνικού Θεάτρου. Στοιχεία του Θεάτρου της αρχαίας Ήλιδας, Ηλειακή Πρωτοχρονιά 2007, σ. 90-104.
• Δ. Μποσνάκης, Δ. Γκαγκτζής, Αρχαία Θέατρα…θέατρα θέας άξια, σ.161.
• Ξένες αρχαιολογικές σχολές στην Ελλάδα από τον 19ο στον 21ο αιώνα, εκδ. Υπουργείο Πολιτισμού / Hellenic Ministry of Culture.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1960, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ.171-172, πίν.136 α- 138 β, 139 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1961, Ανασκαφαί Αρχαίας Ήλιδος, σ.180- 183, πίν.139 α-146 δ.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1962, Ανασκαφαί Ήλιδος, σ.122-125, πίν.123 α- 129 β, 130 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1963, Ανασκαφαί Αρχαίας Ήλιδος, σ.137-140, πίν.113 α- 119 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1964, Ανασκαφαί Ήλιδος, σ.138-139, πίν.136 α, β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1965, Ανασκαφαί Αρχαίας Ήλιδος, σ.99- 101, πίν.111 α-114 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1966, Ανασκαφαί Ήλιδος, σ.133-134, πίν.115-118 β.
- Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1967, Ανασκαφαί Ήλιδος, σ.20-21, πίν.9 α, β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1969, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.70-72, πίν.92 α –94 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1970, σ. 142-145, πίν.185 α-187.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1972, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ. 139-142, πίν.117- 121 α, 122 α,β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1973, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ.112-115, πίν.130 α- 138 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1975, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.178- 183, πίν.162 α-164 β, 165 α,β, 166 α,β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1976, Ανασκαφή Ήλιδος, σ,210-211, πίν.150 α-151.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1977, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.195- 199, πίν.125 α- 126 δ.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1979, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.130-131, πίν.96-98 α, 99 α, β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1980, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.113, πίν.95 α –97 α.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1981, Ανασκφή Ήλιδος, σ.185-186, πίν.148 α -151 α.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΠΑΕ 1990, Ανασκαφή Ήλιδος, σ.165-106, πίν.75 α- 80 β.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1960, Ήλις, σ.129-132.
- Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1963, Ήλις, σ.115-125.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1964, Ήλις, σ.122-126.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1965, Ήλις, σ.71-75.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1967, Ήλις, σ.14-17.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1973, Ήλις, σ. 82- 90.
• Γιαλούρης Νικόλαος, Έργον 1981, Ήλις, σ.50-51.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΑΔ 16 (1960): Χρονικά, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ.134.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΑΔ 17 (1961/2): Χρονικά, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ.124- 126.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΑΔ 18 (1963): Χρονικά, Ανασκαφή Αρχαίας Ήλιδος, σ.101-102.
• Γιαλούρης Νικόλαος, ΑΔ 20 (1965): Χρονικά, Ανασκαφαί Αρχαίας Ήλιδος, σ.211-213.
• Καποκάκης Σ. Εμμανουήλ, Αποτύπωση, ανάλυση και πρόταση αποκατάστασης του κοίλου του Θεάτρου στην Αρχαία Ήλιδα, Μελετήματα 13 (1991), σ.335-339.
• Otto Walter, Vorläufiger Bericht über die Grabungen in Elis 1914, Öjh. 18, 1915, Beibl.67 – 76.
• Otto Walter, Horfat Dr. Otto Walter, Athen: Ausgrabungen in Elis, IV Internationaler Kongreß für Archäologie, Berlin 1930,σ.341-344.
• Veronika Leon, Vierter vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 47, 1964/65, Beibl. 45 – 74.
• Veronika Leon, Fünter vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 47, 1964/65, Beibl.85 –92.
• Verοnika Leon, Sechster vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 47, 1964/65, Beibl.92- 102.
• Verοnika Leon, Stefan Karwiese, Griechenland / Alt – Elis, ÖAI 1965, σ. 13- 15.
• Veronika Mitsopoulou – Leon, 7. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 48, 1966/67, Beibl.45 –62.
• Veronika Mitsopoulou – Leon, 8. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 48, 1966/67, Beibl.63 –77.
• Veronika Mitsopoulou – Leon, 9. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 49, 1968 – 1971, Beibl. 100 – 114.
• Veronika Mitsopoulou – Leon, 10. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Alt-Elis, Öjh. 50 Β, 1972- 1975, Beibl. 184 –224.
• Veronika Mitsopoulos– Leon, Ervin Pochmarski, 11. Elfter vorläufiger Bericht über die Grabungen in Elis, Öjh. 51, 1976/77, Beibl.199 –222.
• Veronika Mitsopoulos– Leon, Rudolfine Scherrer, 12. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Elis, Öjh.52, 1978 – 1980, Beibl. 77 –92 και 94 – 96.
• Veronika Mitsopoulos– Leon, 13. vorläufiger Bericht über die Grabungen in Elis, Öjh.52, 1978 – 1980, Beibl. 108 – 132.
• Veronika Mitsopoulos, Erwin Pochmarski, Arbeiten im Theater 1979, Öjh.53, 1981-1982, Beibl. 18-19.
• Veronika Mitsopoulos, Erwin Pochmarski, Untersuchungen im Baukomlex nordwestlich des Theaters, Ergebnis 1979 (Planquadrate A V, A VI, A VII, B V, B VI, B VII, Γ VI), Öjh.53,1981-1982,Beibl. 19- 20.
• Veronika Mitsopoulos, Baukomlex im Nordwesten des Theaters Arbeiten 1980 και Arbeiten 1981 (Planquadrate A VIII, südliche Halfte von A IX, A X, B X; teilweise die Stege zwischen A VIII/B VII/B VIII; A X/B X; B X/B XI), Öjh.53, 1981-1982, Beibl. 21-23.
• Eder B, Ancient Elis in the Dark Ages, Η περιφέρεια του μυκηναϊκού κόσμου, Λαμία 1994, σ.263- 268.
• Veronika Mitsopoulos– Leon, Elis, ÖAI 1998, σ.182- 185.
• Franz Glaser, Das Theater von Elis und das Problem einer hölzernen skene. Forschungen in der Peloponnes Akten des Symposions auläblish der Feier. »100 Jahr Österreichishes Archäologisches, Institut Athen 5.3 – 7.3 1998, Heransgegeben von Veronika Mitsopoulos – Leon, ÖΑΙ Athen 2001, σ. 253- 256.

Συντομογραφίες

• ΠΑΕ: Πρακτικά της Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία
• ΑΔ: Αρχαιολογικόν Δελτίο
• Έργον: Το Έργον της Αρχαιολογικής Εταιρείας
• ÖJH: Jahreshefte des Österreichischen Archäologichen Institutes
• Ν. Γιαλούρης, Αρχαία Ήλις, το λίκνο: Ν. Γιαλούρης, Αρχαία Ήλις το λίκνο των Ολυμπιακών Αγώνων, εκδ. Αδάμ.
• Ηλίας Ανδρέου – Ιωάννα Ανδρέου, Ήλις η πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων: Ηλίας Ανδρέου – Ιωάννα Ανδρέου, Ήλις η πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων, Αθήνα 2004, Υπουργείο Πολιτισμού, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων.

Προέλευση φωτογραφίας: http://www.diazoma.gr

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Join Radio

Εγγραφείτε προκειμένου να λαμβάνετε δωρεάν ειδοποιήσεις όταν έχουμε νεότερες πληροφορίες.