663 New Articles

Για τον εορτασμό της επετείου των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση - Τέσσερα αυτοβιογραφικά κείμενα του Εμμ. Ξάνθου: H ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, τα μέλη της Αρχής, η είσοδος του Π. Αναγνωστόπουλου και η επιλογή του Καποδίστρια ως αρχηγού

Για τον εορτασμό της επετείου των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση - Τέσσερα αυτοβιογραφικά κείμενα του Εμμ. Ξάνθου: H ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, τα μέλη της Αρχής, η είσοδος του Π. Αναγνωστόπουλου και η επιλογή του Καποδίστρια ως αρχηγού

Ιστορία
Typography
  • Smaller Small Medium Big Bigger
  • Default Helvetica Segoe Georgia Times

 

του Διονύση (Σάκη) Τραμπαδώρου, Οικονομολόγου και Ιστορικού (ΜΑ)

 

Το αντικείμενό μας, στην παρούσα δημοσίευση, είναι η αποδελτίωση και η σύγκριση συγκεκριμένων πληροφοριών από τέσσερα αυτοβιογραφικά κείμενα του Εμμανουήλ Ξάνθου.

Οι πληροφορίες αυτές έχουν να κάνουν με την ίδρυση της Φιλικής Εταιρεία, τα μέλη της Αρχής, την ένταξη του Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου στην Αρχή και την επιλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως αρχηγού.

Τα δύο πρώτα κείμενα έχουν συνταχθεί σχεδόν αμέσως μετά την Ανεξαρτησία, και συγκεκριμένα το Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου (1935) και «Η απολογία του Ξάνθου» (1837), ενώ η Αναφορά Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση  είναι κείμενο του 1843, και τα Απομνημονεύματα κείμενο του 1845.

Σημαντικό ρόλο στην αντίδραση του Ξάνθου και στην έκδοσης της Απολογίας Ξάνθου είχε αποτελέσει Δοκίμιον Ιστορικόν της Φιλικής Εταιρείας από τον Ιωάννη Φιλήμωνα, ο οποίος στην ουσία προέβαλε ισχυρισμούς του Π. Αναγνωστόπουλου.

 

 Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας

Στο Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου.

Ο Ξάνθος, στο Ανέκδοτον υπόμνημά του, τοποθετεί την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας περί τα τέλη του 1814, στην Οδησσό, από τρείς φίλους, όπως αναφέρει: τον Εμμανουήλ Ξάνθο, δηλαδή τον εαυτόν του, τον Νικόλαο Σκουφά και τον Ιωάννη Σακάλωφ[i].

Όπως στη συνέχεια αναφέρει στο ίδιο κείμενο, πολλούς από τους κανόνες της Εταιρείας τους δανείστηκαν από την «εταιρείαν των Φραγκ-Μασόνων», στην οποία ο Ξάνθος είχε μυηθεί πριν από λίγο χρόνο[ii].

Στη συνέχεια, στο ίδιο κείμενο αναφέρεται ότι περί το Νοέμβριο του 1814 αναχώρησαν οι μεν Τσακάκωφ και Σκουφάς για τη Μόσχα, ο δε Ξάνθος  για την Κωνσταντινούπολη[iii].

Στην Απολογία, με αφορμή την εισαγωγή του Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου στην Εταιρεία, ο Ξάνθος αναφέρεται στην ίδρυση της Εταιρείας.

Εδώ παρουσιάζει τον εαυτόν του ως εμπνευστή της ιδέας της ίδρυσης και του σκοπού της Εταιρείας με πιο σαφή τρόπο, λόγω της μυήσεώς του στην Εταιρείαν των ελευθέρων κτιστών της Αγίας Μαύρας (Στοά ελευθεροτεκτόνων της Λευκάδας), κατά το 1813[iv].

Στη συνέχεια, στην Οδησσό, περί τις αρχές Νοεμβρίου 1813, συνέστησε φιλία με τους Νικόλαο Σκουφά και Αθανάσιο Τσακάλωφ, και λόγω της άσχημης και τυραννικής κατάστασης στην οποία ζούσαν οι Έλληνες υπό τον τουρκικό ζυγό και  της αδιαφορίας των ευρωπαίων ηγεμόνων για τις τύχες του ελληνικού έθνους, κοινοποίησε στους άλλους δύο αναφερόμενους την ιδέα ης σύστασης της Φιλικής Εταιρείας, καθώς και τον τρόπο οργάνωσης με βάση έναν τροποποιημένο τρόπο οργάνωσης της Στοάς των ελευθεροτεκτόνων της Λευκάδας στην οποία ανήκε[v].

Όπως αναφέρει οι άλλοι δύο (Σκουφάς, Τσακάλωφ) ενέκριναν την ιδέα και κατήρτισαν ένα σχέδιο το οποίο τελειοποιήθηκε στη Μόσχα για την οποία περί τα τέλη του 1814 οι Σκουφάς και Τσακάλωφ αναχώρησαν, ο δε Ξάνθος για την Κωνσταντινούπολη[vi].

Εδώ ο Ξάνθος δεν αναφέρει συγκεκριμένη χρονική στιγμή σε σχέση με την ίδρυση της Εταιρείας όπως κάνει στο Ανέκδοτο υπόμνημα, αλλά αφήνει ένα μεγαλύτερο διάσημα από τις αρχές Νοεμβρίου του 1813, μέχρι τα τέλη του 1814.

Είναι πιθανό, όμως, να υπονοεί τα τέλη του 1814, γιατί όπως λέει «ούτως έγινεν εν σχέδιον μετ’ ολίγας ημέρας, το οποίον τελειοποίθη εις Μόσχαν, δι’ όπου περί τα τέλη του 1814 αυτοί ανεχώρησαν…»[vii].

Το γεγονός ότι ο Οργανισμός της Εταιρείας τελειοποιήθηκε στη Μόσχα και όχι στην Κωνσταντινούπολη το αναφέρει ο Ξάνθος και στην επόμενη σελίδα της Απολογίας[viii].

Στην Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση υπάρχουν διαφοροποιήσεις.

Εδώ αφενός συγκεκριμενοποιεί τον χρόνο ίδρυσης της Εταιρείας, ορίζοντας τον μήνα Νοέμβριο του 1814 ως χρόνο ίδρυσης της Εταιρείας, ενώ στα ιδρυτικά μέλη εκτός των Σκουφά, Τσακάλωφ και Ξάνθο προσθέτει τώρα και τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, ενώ ο τόπος ίδρυσης παραμένει ο ίδιος, δηλαδή η Οδησσός[ix].

Στα Απομνημονεύματα κατονομάζει αυτόν που τον παρακίνησε να μυηθεί στην Στοά ελευθεροτεκτόνων της Λευκάδας και ο οποίος ήταν ο Παναγιωτάκης Καραγιάννης[x].

Στη συνέχεια ο Ξάνθος, στα Απομνημονεύματα επαναλαμβάνει σε μεγάλο βαθμό αυτά που λέει σε σχέση με το ζήτημα της ίδρυσης της  Εταιρείας  στην Απολογία με κυρίαρχα σημεία την επιστροφή του στην Οδησσό στις αρχές Νοεμβρίου 1813 και τη σύσταση φιλικού δεσμού με τους Σκουφά και Τσακάλωφ[xi], ενώ για τη ίδρυση της Εταιρείας αναφέρει ότι σε κάποια από τις συναντήσεις αυτών των τριών φίλων που έγινε το 1814, δίχως να αναφέρει κάτι πιο συγκεκριμένο, ο Ξάνθος πρότεινε τη σύσταση, όπως πρότεινε και την υιοθέτηση από την Εταιρεία κάποιων προτύπων της Στοάς ελευθεροτεκτόνων στην οποία ανήκε[xii].

Τέλος αναφορά στο ζήτημα της μυστικότητας με την οποία περιβαλλόταν η Αρχή θίγεται άλλοτε με διαφορετικό και άλλοτε με παρόμοιο τρόπο και στα τέσσερα κείμενα[xiii].

 

Η ένταξη του Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου στην Αρχή.

Στα τέσσερα αυτοβιογραφικά κείμενα του Ξάνθου υπάρχουν δύο εκδοχές σε σχέση με την εισαγωγή του Π. Αναγνωστόπουλου στην Αρχή της Εταιρίας.

Η πρώτη εκδοχή είναι ότι η μύησή του στην Εταιρεία έγινε στην Οδησσό από τον Σκουφά, ενώ η εισαγωγή του στην Αρχή έγινε αργότερα στην Κωνσταντινούπολη, στην οποία βρέθηκε ο Αναγνωστόπουλος συνοδεύοντας τον Σκουφά.

Η δεύτερη εκδοχή είναι ότι ο Π. Αναγνωστόπουλος έγινε αμέσως, ευθύς εξ αρχής μέλος της Αρχής στην Οδησσό.

Αλλά ας δούμε το τι αναφέρουν τα κείμενα.

Στο Υπόμνημα Ξάνθου (1835) αναφέρεται ότι ο Αναγνωστόπουλος μυήθηκε από τον Σκουφά στην Οδησσό, στην οποία ο Σκουφάς βρέθηκε ερχόμενος από τη Μόσχα.

Στο κείμενο αυτό δεν αναφέρεται ο χρόνος της μύησης[xiv].

Σε σχέση με την εισαγωγή του στην Αρχή, στο ίδιο κείμενο αναφέρεται ότι αυτή έγινε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο Αναγνωστόπουλος μαζί με τον Λουριώτη είχαν φθάσει ως συνοδοί του Σκουφά[xv].

Η άφιξή τους, σύμφωνα με αυτό το κείμενο έγινε το Μάρτιο του 1818, ενώ η εισαγωγή του Αναγνωστόπουλου έγινε λίγο πριν το θάνατο του Σκουφά, δηλαδή λίγο πριν τον Ιούλιο του 1818 και μάλιστα κατά επιθυμία του Σκουφά, ο οποίος θεωρούσε τον Αναγνωστόπουλο πρόθυμο και έμπιστο[xvi].

Στο δεύτερο κείμενο, δηλαδή στην Απολογία,  υπάρχει συγκεκριμένη αναφορά ότι ο Αναγνωστόπουλος μυήθηκε ως απλό μέλος της Εταιρείας περί τα τέλη του 1817, από το Σκουφά, στην Οδησσό, στην οποία κατοικούσε ο Αναγνωστόπουλος και στην οποία έφθασε ο Σκουφάς από τη Μόσχα, ενώ έγινε μέλος της Αρχής το 1818, στην Κωνσταντινούπολη, δίχως να δίνονται περαιτέρω πληροφορίες[xvii].

Ακόμα, στην Απολογία Ξάνθου υπάρχει αναφορά στο γεγονός ότι ο Αναγνωστόπουλος μυήθηκε, αρχικά ως απλό μέλος το 1817 από το Σκουφά και ότι του αποκαλύφθηκε η Αρχή το 1818, στην Κωνσταντινούπολη, από τον Σκουφά και τον ίδιο τον Ξάνθο[xviii].

Εντελώς διαφορετικού περιεχομένου είναι η Αναφορά προς την Εθνοσυνέλευση του Ξάνθου σε σχέση με τη μύηση του Αναγνωστόπουλου στην Εταιρεία και η εισαγωγή του στην Αρχή.

Στο κείμενο αυτό ο Π. Αναγνωστόπουλος συγκαταλέγεται, ως τέταρτο πρόσωπο, σε αυτούς που τον Νοέμβριο του 1814 συνέστησαν τη Φιλική Εταιρεία, στην Οδησσό[xix].

Στο κείμενο των Απομνημονευμάτων ο Ξάνθος αναφέρει ότι η μύηση του Αναγνωστόπουλου έγινε από τον Σκουφά, στην Οδησσό, το 1816.

Στον Αναγνωστόπουλο δεν φανερώθηκε τότε η Αρχή, αλλά ήταν απλό μέλος[xx].

Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται ότι ο Αναγνωστόπουλος έγινε μέλος της Αρχής αργότερα, μετά τον Απρίλιο του 1818, στην Κωνσταντινούπολη, με ομόφωνη από φαση των Σκουφά και Ξάνθου και έλαβε τα αρχικά Α. Ι.[xxi]

Εδώ δεν αναφέρεται ότι η συμπερίληψη του Αναγνωστόπουλου στην Αρχή έγινε ελάχιστα πριν το θάνατο του Σκουφά, αφού, όπως λέει ο Ξάνθος, ο Αναγνωστόπουλος παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη και συνεργάστηκε με τους Σκουφά και Ξάνθο[xxii].

Όπως λέει στο Υπόμνημα, για τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, ήταν «νέος καλών μεν ηθών και με ενθουσιασμόν, αλλά πολλά αυστηρός και αδυσόπητος εις τα αδυναμίας των ανθρώπων»[xxiii].

 

Η επιλογή του Ι. Καποδίστρια ως αρχηγού.

Σε σχέση με την επιλογή του Ι. Καποδίστρια ως αρχηγού, στο πρώτο χρονολογικά κείμενο του Υπομνήματος, αναφέρει ότι η επιλογή του έγινε με απόφαση του συμβουλίου των Αρχηγών, το οποίο, επίσης, αποφάσισε ένας από αυτούς να πάει στην Πετρούπολη, να τον συναντήσει και να του προτείνει την Αρχηγία.

Κρίθηκε, μάλιστα, το εγχείρημα αυτό να το φέρει εις πέρας ο Ξάνθος[xxiv].

Σε σχέση με την πρόταση στον Καποδίστρια για την αρχηγία στην Απολογία του ο Ξάνθος αναφέρει ότι αυτός συνέλαβε την ιδέα[xxv].

Όταν δε την πρότεινε συνάντησε την άρνηση του Αναγνωστόπουλου, ο οποίος πρόβαλε διάφορες αιτιάσεις, μιας και δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει την ανάγκη να ηγηθεί της Εταιρείας μια σημαντική προσωπικότητα[xxvi].

Όταν όμως οι Τσακάλωφ και Σέκερης συμφώνησαν, ο Αναγνωστόπουλος συμφώνησε και αυτός παρά τη θέλησή του[xxvii].

Ως το πρόσωπο που θα συναντούσε και θα πρότεινε στον Καποδίστρια να ηγηθεί «προσωπικώς ή δια σχεδίου τινός», επελέγη ο Τσακάλωφ, ως γνώστης της ρωσικής γλώσσας και του τόπου (της Ρωσίας), αλλά αυτός αρνήθηκε και πρότεινε τον Ξάνθο και όλοι οι άλλοι δέχθηκαν, όπως και ο ίδιος ο Ξάνθος[xxviii].

Στην Αναφορά του Εμμανουήλ Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση, η αναφορά του σχετικά με το ζήτημα της επιλογής του προσώπου του Καποδίστρια είναι πιο λιτή και δίχως πολλές λεπτομέρειες.

Αναφέρει συγκεκριμένα ότι η επιλογή του Καποδίστρια έγινε από κοινού, δίχως να αναφέρει διαφοροποιήσεις, ότι αποφασίστηκε, γενικώς, δίχως λεπτομέρειες, την αποστολή προς τον Καποδίστρια να την αναλάβει ο Ξάνθος, επίσης, να εγχειρίσει επιστολή στον Καποδίστρια γραμμένη και υπογεγραμμένη απ’ όλους με την οποία να εξηγούν το σκοπό και τη δράση της Εταιρείας και για να τον παρακαλέσουν να δεχθεί την αρχηγία[xxix].

Στα Απομνημονεύματα αναφέρεται ότι ο Ξάνθος παρατήρησε ότι ήταν ανάγκη να υπάρχει αρχηγός και πρότεινε τον Καποδίστρια.

 Οι υπόλοιποι ενέκριναν την πρόταση Ξάνθου όπως επίσης και το να αναλάβει ο Ξάνθος την αποστολή αυτή[xxx].

 

Τα μέλη της Αρχής. Πόσα ήταν και ποιοι ήταν.

Στο τέλος του Υπομνήματος Ξάνθου αναφέρονται τα εξής ονόματα που φέρονται ως αρχηγοί: Εμμανουήλ Ξάνθος, Πάτμιος, Νικόλαος Σκουφάς Αρτινός, Αθαν. Σακάλωφ Ιωαννίτης, (αυτοί οι τρεις έχουν την ένδειξη «οι πρώτοι»), Αντώνιος Κομιζόπουλος, Φιλιππουπολίτης, Άνθιμος Γαζής εκ του Πηλίου όρους, Αθανάσιος Σέκερης, Πελοποννήσιος, Παν. Αναγνωστόπουλος, ομοίως, Παναγιώτης Σέκερης, ομοίως, Γεώργιος Λεβέντης, ομοίως, Γρηγόριος Δικαίος, ομοίως, Νικόλαος Πατζιμάδης, Ιωαννίτης, Ιγνάτιος Μητροπολίτης, Λέσβιος, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, Κωνσταντινουπολίτης, Αλεξ. Υψηλάντης, Επίτροπος Γενικός, ομοίως, και έμαθαν από Αναγνωστόπουλο, Σακάλωφ και άλλους τους αρχηγούς ο Άρχων Μέγας λογοθέτης Αθαν. Χριστόπουλος και ο εξοχότατος ιατρός Σεραφείμ Βλετών και άλλοι ίσως που δεν ξέρει ο Ξάνθος[xxxi].

Επίσης, σε άλλο σημείο, εντός του κειμένου, αναφέρει και ένα όνομα που δεν αναφέρει στον κατάλογο των αρχηγών, στο τέλος του κειμένου, και αυτό είναι το όνομα του (Κυριάκου) Δομνάδου[xxxii].

Επομένως, στο Υπόμνημα Ξάνθου αναφέρονται δεκαεφτά άτομα ως αρχηγοί.

Ανάλογα στην Απολογία Ξάνθου αναφέρονται τα εξής ονόματα ως αρχηγοί:

Νικόλαος Σκουφάς, Αθανάσιος Τζακάλωφ, Εμμανουήλ Ξάνθος[xxxiii], Αντώνιος Κομιζόπουλος[xxxiv], ενώ στο ίδιο σημείο αναφέρει τον Γ. Σέκερη, δίχως να δίνει πάλι την πληροφορία αν συγκαταλέχθηκε στην Αρχή.

Σε άλλο σημείο της Απολογίας αναφέρει τα ονόματα του Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου, του Αθανασίου Σέκερη και του Άνθιμου Γαζή[xxxv].

Επίσης, στην Απολογία Ξάνθου αναφέρεται τα όνομα του Παναγιώτη Σέκερη και Γ. Λεβέντη[xxxvi].

Στη σελίδα 51 της Απολογίας με αφορμή την περιγραφή της σφραγίδας της εταιρείας αναφέρει τα ονόματα των Εμμανουήλ Ξάνθου, του Νικολάου Σκουφά, του Αθανασίου Τσακάλωφ, τον Αντώνιο Κομιζόπουλο, τον Άνθιμο Γαζή, τον Αθανάσιο Σέκερη, τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο και τον Παναγιώτη Σέκερη[xxxvii].

Στη σελίδα 71 αναφέρει το όνομα του Αλέξανδρου Υψηλάντη και στις σελίδες 71-72 τους Γρηγόριο Δικαίο (Αρμόδιος), Γεώργιο Λεβέντη (α. Λ.), και Δομνάδο (Κατάλληλος).

Επίσης αναφέρεται το όνομα του Δημητρόπουλου (προφανώς εννοεί τον Δημητρακόπουλο) ως μέλος της Αρχής[xxxviii].

Συνεπώς στην Απολογία Ξάνθου αναφέρονται 14 άτομα ως αρχηγοί.

Στην Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση αναφέρονται τα εξής ονόματα (εκτός των Σκουφά, Τσακάλωφ, Ξάνθου και Αναγνωστόπουλου που αναφέρονται στην αρχή του κείμενου ως πρωταρχηγοί)[xxxix]: Αντώνιος Κομιζόπουλος εκ Φιλιππουπόλεως έμπορος εις Μόσχα, Άνθιμος Γαζής, Παναγιώτης Σέκερης, Νικόλαος Παξιμάδης Ιωαννίτης, μεγαλέμπορος στη Μόσχα, Γεώργιος Λεβέντης (οι οποίοι υπέγραψαν στο συμφωνητικό στην Κωνσταντινούπολη, πριν το χωρισμό τους) Γρηγόριος Δικαίος, Αθανάσιος Σέκερης, και έγινε γνωστή η αρχή στους Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, αρχιερέα Ιγνάτιο (Πίζα) και Δομνάδο (Βουκουρέστι)[xl].

Επομένως στην Αναφορά Ξάνθου αναφέρονται 14 άτομα ως αρχηγοί.

Στα Απομνημονεύματα στη σελίδα 50 αναφέρονται τα ονόματα των εξής:

Α.Β. Αθανάσιος Τζακάλωφ, Α.Γ. Νικόλαος Σκουφάς, Α.Δ. Εμμανουήλ Ξάνθος, αλλά μετά λόγω Γαλάτη, Α.Θ., ΑΕ Αντώνιος Κομιζόπουλοςς, Α.Ζ. Άνθιμος Γαζής, Α.Π. Αθανάσιος Σέκερης, Α.Ι. Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Α.Κ. Παναγιώτης Σέκερης, Α.Λ. Γεώργιος Λεβέντης, Α.Μ. Γρηγόριος Δικαίος και Αρμόδιος, Α.Ξ. Νικόλαος Πατζιμάδης, Α.Ρ. και Καλός ο Αλέξανδρος Υψηλάντης[xli]. Στη σελίδα 14 αναφέρονται και τα ονόματα των αρχιερέα Ιγνατίου και Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, που τους αποκάλυψαν την Αρχή οι Τσακάλωφ και Δημητρακόπουλος, επομένως και ο Δημητρακόπουλος ήταν μέλος της Αρχής[xlii].

Συνεπώς στην Απολογία Ξάνθου αναφέρονται 16 άτομα ως αρχηγοί.

 

Σύντομες συμπερασματικές παρατηρήσεις.

Στα κείμενα του Ξάνθου εντοπίζουμε ομοιότητες, αλλά και διαφορές.

Η μεγάλη διαφορά, σε σχέση με τα άλλα κείμενα, εντοπίζεται στην Αναφορά του Εμμανουήλ Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση και αφορά τη συμμετοχή του Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου στην Εταιρεία.

Αυτό κάνει ιδιαίτερη εντύπωση αν αναλογιστούμε το πάθος, αλλά και την λεπτομέρεια, με τα οποία αντιμετωπίζει τις αναφορές του για τη μη συμμετοχή του Αναγνωστόπουλου στην διαδικασία ίδρυσης της Εταιρείας στην Απολογία του.

Παρουσιάζει, επίσης, τον εαυτόν του ως  το κέντρο δραστηριοποίησης της Εταιρείας, αλλά, επίσης, και ως εμπνευστή τόσο της ίδρυσης της Εταιρείας, όσο και σε πολλές περιπτώσεις της πρότασης προς τον Καποδίστρια για ανάληψη της αρχηγίας.

Τέλος, διαφοροποιήσεις παρουσιάζονται στα κείμενα και όσο αφορά τους Αρχηγούς, τόσο ως προς τον αριθμό μελών, όσο και ως προς τα πρόσωπα.

Επίσης, ενώ στα άλλα κείμενα έχει συγκεκριμένο κατάλογο αρχηγών, στην Απολογία δεν έχει.

 

Βιβλιογραφία

Δ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου», π. Αρμονία, τ. 2, τχ. 11 (1901).

Τ. Γριτσόπουλος, «Φιλικά Κείμενα», π. Μνημοσύνη, τ. Ζ’ (1978-1979).

Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006.

Εμμ. Ξάνθος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1845.

 

 

[i] Δ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου», π. Αρμονία, τ. 2, τχ. 11 (1901), σσ. 530-531.

[ii] Όπ. π,.  σελ. 531.

[iii] Όπ. π., σελ. 531.

[iv] Τ. Γριτσόπουλος, «Φιλικά Κείμενα», π. Μνημοσύνη, τ. Ζ’ (1978-1979), σελ. 46.

[v] Όπ. π., σελ. 47.

[vi] Όπ. π., σελ. 47.

[vii]Όπ. π., σελ. 47.

[viii]Όπ. π., σελ. 48.

[ix] Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006, σελ. 222.

[x] Εμμ. Ξάνθος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1845, σελ. 2.

[xi] Όπ. π., σελ. 2.

[xii] Όπ. π., σελ. 3.

[xiii] Στο Υπόμνημα Ξάνθου με απλή αναφορά (σελ. 532), στην Απολογία Ξάνθου με την επεξήγηση ότι αυτό επέβαλε η εμπειρία από προηγούμενα αποτυχημένα  εγχειρήματα (σελ. 47), στην Αναφορά του Εμμανουήλ Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση, δίχως αιτιολόγηση (σελ. 222) και στα Απομνημονεύματα πάλι με την επίκληση προηγούμενων αποτυχημένων εγχειρημάτων (σελ. 4).

[xiv] Δ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου», π. Αρμονία, τ. 2, τχ. 11 (1901), σελ. 532.

[xv]Όπ. π., σελ. 534.

[xvi] Όπ. π., σελ. 534. Γενικότερα, στο Υπόμνημα του Ξάνθου υπάρχουν και άλλες αναφορές για τον Αναγνωστόπουλο, όπως στη διαμάχη του τελευταίου με τον Πεντεδέκα (σελ. 537), επίσης πάλι στη σελίδα 538 του ιδίου κειμένου, καθώς, επίσης, και στη σελίδα 539 σχετικά με την παρουσία του στην Ιταλία (σελ. 539).

[xvii] Τ. Γριτσόπουλος, «Φιλικά Κείμενα», π. Μνημοσύνη, τ. Ζ’ (1978-1979), σελ. 46.

[xviii] Όπ. π., σελ. 48. Επίσης, στην Απολογία, αναφέρεται το όνομα του Αναγνωστόπουλου όταν ο Ξάνθος κάνει αναφορά στη σφραγίδα της Εταιρείας (σελ. 51) καθώς και μετέπειτα αναφέρεται στην μύηση του (Αναγνωστόπουλου) στην Εταιρεία.

Συγκεκριμένα λέει ότι ο Σκουφάς θέλοντας να συμπεριλάβει τον Αναγνωστόπουλο και τον Λουριώτη ως συνοδούς του στο ταξίδι από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη, συνέθεσε τον όρκο και τους όρκισε.

Η ορκωμοσία του Αναγνωστόπουλου δεν είναι απόδειξη ότι τότε συμπεριελήφθη στην Αρχή, αλλά αυτό έγινε αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη, όταν ο Αναγνωστόπουλος με παρακίνηση του Ξάνθου συμπεριελήφθη στην Αρχή (σελ. 52).

Γενικότερα, στο κείμενο της Απολογίας υπάρχουν πάρα πολλές αναφορές στον Αναγνωστόπουλο, οι συντριπτικά περισσότερες με επικριτικό για αυτόν περιεχόμενο που αφορούν θέματα, όπως ο χρόνος μύησης, η αλαζονική συμπεριφορά του έναντι των συντρόφων του, μελών της Εταιρείας, οι περιορισμένες του ικανότητες, η διαχείριση των χρημάτων της Εταιρείας και η συμπεριφορά του στη Μολδοβλαχία, οι έριδες που ενέσκηψαν   λόγω της συμπεριφοράς του, το γεγονός ότι προτιμούσε πάντα την ασφάλεια σε σχέση με τον κίνδυνο, τα προβλήματα που δημιούργησε στον Δ. Υψηλάντη (σσ. 46,47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 63, 66-67, 68-69, 71, 72, 73-74, 75, 77, 78). Στην Απολογία το μόνο θετικό στοιχείο που αναγνωρίζει στον Αναγνωστόπουλο είναι αυτό της μύησης και εισδοχής στην Αρχή του Παναγιώτη Σέκερη (σελ. 66).

[xix] Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006, σελ. 222. Επίσης, θετικό ρόλο αναγνωρίζει ο Ξάνθος στον Αναγνωστόπουλο όσον αφορά τη σύσταση Εφορειών στη Μολδοβλαχία και μιας Ακαδημίας στην Πελοπόννησο και τον καθησυχασμό των πνευμάτων που είχαν οξυνθεί εκεί λόγω Γρηγορίου Δικαίου και λόγω της περιέργειας των εκεί πρωτίστων ομογενών (Αναφορά, σελ. 225).

Και αυτό σε αντίθεση με ό,τι αναφέρεται στην Απολογία σε σχέση με τον ρόλο του Αναγνωστόπουλου αναφορικά με τις Εφορείες, καθώς επίσης και αναφορικά με το γεγονός ότι στο δεύτερο αυτό κείμενο ο Ξάνθος λέει ότι η ίδρυση του θεσμού αυτού προτάθηκε από τον ίδιο (Απολογία, σελ. 73).

Επίσης, αναφορά στις Εφορείες γίνεται και στο Υπόμνημα, σελίδες 14-15.

[xx] Εμμ. Ξάνθος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1845, σελ. 5.

[xxi]Όπ. π., σελ. 8.

[xxii]Όπ. π., σελ. 8. Αναφορές στον Αναγνωστόπουλο γίνονται και στις σελίδες 13, 14 και 15 του ιδίου, σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη διαμάχη του με τον Πεντεδέκα, τη σύσταση Εφορειών και την απόφασή του να πάει στη Σμύρνη. Γενικότερα η αντιμετώπιση του Αναγνωστόπουλου από τον Ξάνθο είναι πολύ περισσότερο αρνητική στα πρώιμα κείμενα του Υπομνήματος και της Απολογίας, ιδιαίτερα στη δεύτερη, ενώ αλλάζει εντελώς διάθεση απέναντί του στην Αναφορά.

Επίσης πιο επιεικείς είναι οι χαρακτηρισμοί του και στα Απομνημονεύματα.

[xxiii] Δ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου», π. Αρμονία, τ. 2, τχ. 11 (1901), σελ. 532.

[xxiv] Όπ. π., σσ. 536-537. Έτσι οι Αρχηγοί, υπέγραψαν ένα συμφωνητικό και ο Ξάνθος αναχώρησε, αρχικά, στις 23 Οκτωβρίου 1818 για το Πήλιο, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και έφυγε για τη Ρωσία στις 19 Οκτωβρίου 1919 (σελ. 537).

Ο Ξάνθος έφτασε στην Πετρούπολη στις αρχές του Ιανουαρίου 1820, συνάντησε τον Καποδίστρια, του φανέρωσε όλα τα σχετικά περί της Εταιρείας και το «σύστημά» της, αλλά ο Καποδίστριας απέρριψε την πρόταση  και δεν ενέκρινε το «σύστημα», λέγοντας ότι δεν είναι δυνατόν υπουργός του Τσάρου της Ρωσίας να ηγηθεί μιας τέτοιας οργάνωσης (σελ. 539).

Κατόπιν αυτού ο Ξάνθος στράφηκε προς τον Αλέξανδρο Υψηλάντη (σελ. 539).

[xxv] Τ. Γριτσόπουλος, «Φιλικά Κείμενα», π. Μνημοσύνη, τ. Ζ’ (1978-1979), σσ. 66-67

[xxvi]Όπ. π., σελ. 67.

[xxvii]Όπ. π., σελ. 67.

[xxviii] Όπ. π., σσ. 67-68. Έτσι, ο Ξάνθος, μιας και οι Τσακάλωφ, Σέκερης και Αναγνωστόπουλος δεν ήθελαν για διαφορετικούς λόγους ο καθένας να μετακινηθεί, πήγε στο Πήλιο και συνάντησε τον Άνθιμο Γαζή από τον οποίο, μεταξύ άλλων, ζήτησε συστατική επιστολή προς τον Καποδίστρια, μιας και Γαζής και Καποδίστριας είχαν γνωριμία, όπως επίσης του ζήτησε και να υπογράψει τα αμοιβαία συμφωνητικά που είχαν υπογράψει οι τρεις αρχηγοί, αλλά και ο Σέκερης, (σελ. 68).

Επίσης, στην Απολογία αναφέρεται ότι ο Ξάνθος από το Μάρτιο έως τον Αύγουστο του 1919 ήταν στο Δουμπασάρι περιμένοντας τον φίλο του Σταμάτη Κουμπάρη να του φέρει χρήματα, (σελ. 75).

Η καθυστέρηση του Ξάνθου να πάει στην Πετρούπολη οφειλόταν στο γεγονός ότι έμαθε ότι ο Καποδίστριας δεν ήταν εκεί και έτσι παρέμεινε στο Δουμπασάρι.

Επίσης, δεν είχε προκαθορισμένη ημερομηνία για να πάει (σελ. 75).

Ο Ξάνθος έφθασε στη Μόσχα στις 23 Δεκεμβρίου 1819 και στις 8 Ιανουαρίου 1919 έφυγε για την Πετρούπολη όπου έφθασε στις 15 Ιανουαρίου και την επομένη παρουσιάστηκε στον Καποδίστρια (σελ. 75).

Δεν είναι αήθεια ότι ο Καποδίστριας απέπεμψε τον Ξάνθο όπως διέδιδαν οι εχθροί του Αναγνωστόπουλου ο Τσούνης και άλλοι και ο Καμαρηνός (σελ. 75).

Ο Αναγνωστόπουλος γνώριζε την αλήθεια περί αυτού και την αλήθεια τη γνώριζε και ο Ηπίτης.

Ο Καποδίστριας δέχθηκε αμέσως και δίχως προσκόμματα τον Ξάνθο.

Διέψευσε τις κατηγορίες εναντίον του Αναγνωστόπουλου που είχαν γράψει στον Καποδίστρια οι εχθροί του, (σελ. 75).

Ο Καποδίστριας κάλεσε τον Ξάνθο μετά από 5-6 ημέρες και ο Ξάνθος του έκανε την πρόταση να αναλάβει την ηγεσία απευθείας ή δια μέσου ενός σχεδίου και να ζητήσει βοήθεια από τον αυτοκράτορα Αλέξανδρο, (σελ. 76).

Ο Καποδίστριας αρνήθηκε τόσο λόγω της θέσης του όσο και γιατί είχε την άποψη ότι θα έπρεπε να περιμένουν μια πιο ευνοϊκή πολιτική συγκυρία και ούτε θεωρούσε ικανούς τους Έλληνες να αποκτήσουν από μόνοι τους την ελευθερία τους, (σελ. 76).

Ο Ξάνθος πολλές φορές επισκέφθηκε τον Καποδίστρια, αλλά τελικά ο Αλέξανδρος Υψηλάντης δέχθηκε την ανάληψη της αρχηγίας, (σελ. 76).

Δύο, ακόμα, στοιχεία για τον Καποδίστρια, από την Απολογία Ξάνθου είναι ότι αυτός ουδέποτε κλήθηκε από τον αυτοκράτορα Αλέξανδρο να απολογηθεί. και ότι έλαβε επιστολή από τον Θεόδωρο Νέγρη για τη διαγωγή του Αναγνωστόπουλου, (σελ. 77).

[xxix] Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006, σσ. 223-224. Αναφέρει επίσης ότι όταν (ο Ξάνθος) έφθασε στην Πετρούπολη παρουσιάστηκε στον Καποδίστρια και του φανέρωσε τον σκοπό της Εταιρείας.

Αυτός όμως αρνήθηκε τη θέση, γιατί ήταν υπουργός του τσάρου και τότε ο Ξάνθος στράφηκε προς τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, (σελ. 224).

Στην Αναφορά δεν υπάρχουν χρονολογίες σχετιζόμενες με το ταξίδι του Ξάνθου στην Πετρούπολη.

[xxx] Εμμ. Ξάνθος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1845, σελ. 12. Οι αρχηγοί υπέγραψαν ένα συμφωνητικό για το λόγο αυτό και ο Ξάνθος μετέβη στο Πήλιο, μεταξύ των άλλων και για να πάρει συστατική επιστολή από τον Άνθιμο Γαζή προς τον Καποδίστρια, αλλά και προς άλλους. (σελ. 12-13).

Αναφορά στην απόφαση των αρχηγών να πάει ο Ξάνθος στην Πετρούπολη για να συναντήσει τον Καποδίστρια υπάρχει και στη σελίδα 14 των Απομνημονευμάτων.

Επίσης στην ίδια σελίδα αναφέρεται ότι ο Ξάνθος και ο Αναγνωστόπουλος έφυγαν μαζί στις 19 Φεβρουαρίου 1819 και έφθασαν στο Γαλάτσι.

Μετά από λίγες ημέρες ο Ξάνθος πήγε στην Τομάροβα.

Το Δεκέμβριο του 1819 ο Ξάνθος έφυγε για τη Μόσχα και στις αρχές Ιανουαρίου 1820 αναχώρησε για Πετρούπολη (σελ. 15-16).

Αφού έφθασε στην Πετρούπολη, μετά από δύο ημέρες παρουσιάστηκε στον Καποδίστρια και αφού του έδωσε τη συστατική επιστολή του Γαζή και του εξέθεσε το σύστημα της Εταιρείας, τους Αρχηγούς, τον πολλαπλασιασμό των μελών, την έκτασή της και ότι άλλο θεώρησε απαραίτητο του πρότεινε είτε αυτοπροσώπως είτε μέσω σχεδίου να αναλάβει την αρχηγία (σελ. 16).

Ο Καποδίστριας όμως δεν δέχθηκε λέγοντας ότι είναι υπουργός του Τσάρου «και άλλα πολλά».

Ο Ξάνθος επανέλαβε την πρόταση μιλώντας για την αναγκαιότητα επίτευξής της, αλλά ο Καποδίστριας πάλι την απέρριψε, (σελ. 16).

Αυτά συνέβησαν όπως λέει ο Ξάνθος σε δύο συναντήσεις (σελ. 16).

Κατόπιν αυτού ο Ξάνθος στράφηκε προς τον Αλέξανδρο Υψηλάντη (σελ. 16).

[xxxi] Δ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτον υπόμνημα του Φιλικού Ξάνθου», π. Αρμονία, τ. 2, τχ. 11 (1901), σελ. 540.

[xxxii] Όπ. π., σελ. 538. Επίσης, στο κείμενο του Υπομνήματος Ξάνθου αναφέρεται ο Γεώργιος Σέκερης ως ο πρώτος που κατηχήθηκε, δίχως να διευκρινίζεται αν συγκαταλέχθηκε στα μέλη της Αρχής (σελ. 531).

Επίσης, αναφέρει και το όνομα του Νικολάου Γαλάτη, Ιθακήσιου, δίχως να δίνει την πληροφορία αν συγκαταλέχθηκε στους Αρχηγούς (σελ. 533), καθώς, επίσης, και τα ονόματα των Κομιζόπουλου (σελ. 531-532), Ανθίμου Γαζή (δίχως αναφορά περί αρχηγίας 532), Αθανασίου Σέκερη (σελ. 532), των καπεταναίων (σελ. 532), του Γαλάτη (σελ. 533), του Νικολάου Πατζιμάδη σελ. 533), του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη (σελ. 535), των γιών του Πετρόμπεη Γεωργάκη και Αναστασίου (σελ. 535) του Π. Σέκερη (σελ. 535), του Πεντέδεκα (σελ.536), του Γ Λεβέντη και του Δομνάδου (σελ. 538).

[xxxiii] Τ. Γριτσόπουλος, «Φιλικά Κείμενα», π. Μνημοσύνη, τ. Ζ’ (1978-1979), σελ. 46-47.

[xxxiv] Όπ. π., σελ. 48.

[xxxv] Όπ. π., σελ. 48.

[xxxvi] Όπ. π. , σελ. 49.

[xxxvii]Όπ. π., σελ. 51. Επίσης, στην σελίδα 50 της Απολογίας Ξάνθου αναφορά στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, στον Μάνθο Ριζάρη, (Μόσχα), Γ. Λεβέντη, Σάββα Καμινάρη, Μουστάκωφ, Γωργάκη Ολύμπιο, Χριστόφορο Περραιβό, Ιωάννη Νικολόπουλο, Αριστείδης Παπά, Πέτρο Ψαλίδα Ευαγγέλη Μαντζαράκη, Δημήτριο Μούσο, Δημήτριο Θέμελη.

Στη σελίδα 51 της Απολογίας Ξάνθου τον Λουριώτη. Στη σελίδα 52 το όνομα του Σμυρνιού Ράδου, φίλου του Σκουφά. Στη σελίδα 54 τα ονόματα του Ανδριανού ή Αδριανού και Αντωνίου Τσούνη (που τον μύησε ο Σκουφάς ως απλό μέλος).

Στις σελίδες 56-57 τους Κωνσταντίνο Πεντεδέκα, Νικόλαο Γαλάτη, Γρηγόριο Δικαίο, Θεόδωρο Νέγρη, και τον Χρισταρή. Στη σελίδα 57 τους Σπυρίδωνα Μαύρο και Ασημάκη Κροκίδα. Στη σελίδα 62 Μιχάλογλου (σύγαμβρος Ξάνθου).

Στη σελίδα 64 αναφέρει ότι ο Αναγνωσταράς μύησε τους Θ. Κολοκοτρώνη και Νικηταρά, ότι ο Χρυσοσπάθης και Δημητρόπουλος μύησαν τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, όπως, επίσης, και την κατήχηση των γιων του Πετρόμπεη.

Στη σελίδα 67 αναφέρεται ότι ο Ξάνθος προτείνει να εισαχθούν οι Μουρούζηδες δια του Αινιανού, καθώς και άλλοι από τις ηγετικές οικογένειες της Κωνσταντινούπολης και ότι γνώριζε τους προεστούς της Πελοποννήσου Αναγνώστη Δεληγιάννη, Ασημάκη Ζαΐμη, Δημήτριο Περρούκα, Παπά Αλέξιο Οικονόμου 67.

Το όνομα του Αλέξανδρου Κατακουζηνού και του Δημ. Υψηλάντη (σελ. 70), για τις διχόνοιες και τις φατρίες του έθνους εξαιτίας του, ότι οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου ζήτησαν από τον Δη, Υψηλάντη να τον απομακρύνει σελ. 70. Στη σελίδα 72 αναφέρεται το όνομα του Σφαέλου, στην σελ. 73 ο Βενιαμίν ο Λέσβιος, στη σελ. 75 το όνομα του φίλου του Ξάνθου, Σταμάτη Κουμπάρη. Επίσης στη  σελίδα 48 ο Ξάνθος αναφέρει ότι μετά το θάνατο του Σκουφά οργανώθηκαν οι βαθμοί των αφιερωμένων και των Αρχηγών, ενώ το βαθμό των Αρχιποιμένων μάλλον τον σύστησε ο Αναγνωστόπουλος στη Μολδοβλαχία αλλά δεν ευδοκίμησε.

[xxxviii] Όπ. π., σελ. 78.

[xxxix] Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006, σελ. 222.

[xl] Βρ. Σωτηρόπουλος, «Αναφορά Εμμ. Ξάνθου προς την Εθνοσυνέλευση» [15 Δεκεμβρίου 1943], στο Ο πρωτοφιλικός Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, Αθήνα 2006, σελ. 226.

[xli] Στη σελίδα 48 και 49 των Απομνημονευμάτων αναφέρονται και άλλα ονόματα δίχως την ένδειξη σχετικά με το αν ήταν μέλη της Αρχής. Στη σελίδα 48, Διαμαντής Πογυβίνος Πετρούπολη-Ζευστός, Ευεργετικός Καποδίστριας, Καρατζάς-Καπετάν Γιάννης, Μουρούζης Καπ. Δημήτρης, Χαντζαρλίδης Καπ. Ευστάθιος, Σούτζοι-Καπ. Μανουήλ, Καλλιμάχης- Καπ. Ευμορφόπουλος, Παλαιότερος Πατριάρχης, Παρϋός-Καπί κεχαγιάς.

Στη σελ.49: 108 Αναγνωσταράς, 109 Ιωάννης Φαρμάκης, 110 Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, 111, Γεωργάκης Ολύμπιος, 112 Μπίμπασις Σάββας, 118 Θεόδ. Κολοκοτρώνης, 114 Χριστόφορος Περραιβός, Μιχαήλ Χρισταρής Ψευδομάντης, Κωνστ. Πεντεδέκας Καινός κομήτης, Αντ. Καραπάνος Παρασυρόμενος νέος, Γεωργ. Γάτζος Ουτιδανή μάκινα, Παναγ. Πάνου Ανόητος, Δομνάδος, γραμ. του ρωσικού προξενείου Κατάλληλος, Ανδρέας Σφαέλος Μέτρις, Μάνθος Ριζάρης Πρόθυμος, Συμεών Σταυρόπουλος Παιγνιδιάρης, Ιωάννης Μπούπας Απλούς, Λάμπρος Πάλης Δοκισήφορος, Νικ. Κωνσταντάς Αμέτοχος, Αναστ. Γουργούλης Φιλόθρησκος, Ιωαν. Μπάιλας Οκνηρός, Ζώης Ζωσιμάς Πατήρ, Σταμάτης Κουμπάρης Γ.Δ., Αποστ. Κλέντος Αδιάφορος, Διαμαντής Ποδωβίνος Ζεστός, Στούρτζας Ευγενής, Ροδοφινίκης Φρόνιμος, Γουλιάνωφ περιποιητικός, Κ. Κανδιώτης Αγαπητός, Αριστείδης Παππά Ανδρέας, Αντώνιος Τζούνης Κυνηγότυχος,

[xlii] Εμμ. Ξάνθος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1845. Στο κείμενο των Απομνημονευμάτων εκτός από τα ονόματα των Σκουφά, Τσακάλωφ και Ξάνθου αναφέρονται και τα ονόματα των Γαλάτη (σελ.4), Αντωνίου Κομιζόπουλου (σελ. 5), Θεόδωρου Νέγρη (δίχως να αναφέρεται αν ήταν μέλος της Αρχής) (σελ. 5), του πρώτου που κατηχήθηκε Γεωργίου Σέκερη (δίχως αναφορά περί συμμετοχής του στην Αρχή) (σελ. 4), Αθανασίου Σέκερη (σελ. 5), Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου ή Φυραρή (δίχως αναφορά περί συμμετοχής του στην Αρχή) (σελ. 6)[xlii], του Άνθιμου Γαζή (σελ. 7), των Αναγνωσταρά, Ηλία Χρυσοσπάθη, Δημητρακόπουλου και Ιωάννη Φαρμάκη (απλά ότι μυήθηκαν) (σελ. 7), του Λουριώτη, μαζί με του Αναγνωστόπουλου, (σελ. 8), του Πατριάρχη Γρηγορίου, του αρχιερέα Σερρών Χρύσανθου και του επισκόπου Αδραμερίου (σελ. 9), του Θ. Κολοκοτρώνη, (σελ. 9) του Καμαρηνού Κυριακού, (σελ. 10), του ιατρού Δημητρίου Ήπατρου (σελ. 10), του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη (σελ. 10), Κωνσταντίνου Πεντεδέκα (σελ. 12).

 Προέλευση εικόνας: https://www.pentapostagma.gr/ethnika-themata/5176124_i-filiki-etaireia-kai-o-rolos-tis-gia-tin-epanastasi-toy-1821

 

Join Radio

Εγγραφείτε προκειμένου να λαμβάνετε δωρεάν ειδοποιήσεις όταν έχουμε νεότερες πληροφορίες.