373 New Articles

Το Ροκ Φεστιβάλ του Γούντστοκ: Τρεις Μέρες Ειρήνης και Μουσικής.

To Φεστιβάλ του Γούντστοκ είναι ίσως το πιο διάσημο ροκ φεστιβάλ, που έχει αναχθεί στις μέρες μας στα όρια του θρύλου. Έμεινε στην ιστορία επειδή έγινε το σύμβολο μιας γενιάς, της γενιάς των «παιδιών των λουλουδιών», του αντιπολεμικού κινήματος και της εν γένει αμφισβήτησης της δεκαετίας του εξήντα. Πραγματοποιήθηκε σε ένα αγρόκτημα στο Μπέθελ (70 χλμ νοτιοδυτικά του Γούντστοκ) της πολιτείας της Νέας Υόρκης από το απόγευμα της Παρασκευής 15 Αυγούστου έως τις πρωϊνές ώρες της 18ης Αυγούστου του 1969. Συμμετείχαν μεγάλα ονόματα της ροκ και φολκ μουσικής, αλλά εξίσου χτυπητές ήταν και οι απουσίες για διαφόρους λόγους σπουδαίων μουσικών.

Η ιδέα για την διοργάνωση ενός καλοκαιρινού μουσικού φεστιβάλ ανήκε σε τέσσερις νεαρούς, τον 25χρονο Μάικλ Λανγκ, τον 27χρονο Άρτι Κόρνφελντ, τον συνομήλικό του Τζόελ Ρόζενμαν και τον 24χρονο Τζον Ρόμπερτς. Ο Λανγκ και ο Κόρνφελντ είχαν σχέση με την μουσική και την διοργάνωση συναυλιών, ενώ ο Ρόζενμαν και ο Ρόμπερτς έψαχναν ευκαιρίες να επενδύσουν και να βγάλουν χρήματα.

Ως τόπο του φεστιβάλ επέλεξαν το Γούντστοκ, ένα θέρετρο για όλες τις εποχές στα νοτιοανατολικά της πολιτείας της Νέας Υόρκης, το οποίο είχε εξελιχθεί σε καλλιτεχνική παροικία από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ήταν γνωστό και στην ροκ κοινότητα, καθώς μουσικοί όπως ο Μπομπ Ντίλαν και ο Τζίμι Χέντριξ περνούσαν μεγάλα διαστήματα εκεί για δημιουργία και αναψυχή.

Όμως τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως τα περίμεναν οι εμπνευστές του. Οι πόλεις του Γούντστοκ και του γειτονικού Γουόλκιλ αρνήθηκαν να το φιλοξενήσουν. Προ του αδιεξόδου βρέθηκε ως από μηχανής θεός ο Έλιοτ Τάιμπερ, ένας 34χρονος ζωγράφος από το Μπέθελ του οποίου η οικογένεια είχε ένα παρακμιακό ξενοδοχείο στην περιοχή. Σκέφτηκε λοιπόν να προτείνει για την διεξαγωγή του φεστιβάλ στον χώρο μπροστά από το ξενοδοχείο των γονιών του, ως μια χρυσή ευκαιρία για την διάσωσή του.

Απευθύνθηκε στον Λανγκ, αλλά αυτός θεώρησε τον χώρο ακατάλληλο. Ο Τάιμπερ τότε τον σύστησε στον γειτονά του Μαξ Γιάσγκουρ που κατείχε μια τεράστια καταπράσινη έκταση που κατέληγε σε μια λίμνη. Ο Γιάσγκουρ, ιδιοκτήτης γαλακτοκομικής επιχείρησης, δεν έφερε αντίρρηση και συμφώνησε να παραχωρήσει τον χώρο αντί 50.000 δολαρίων. Οι τοπικές αρχές προσπάθησαν να ματαιώσουν την συμφωνία αλλά δεν τα κατάφεραν. Φρόντισαν γι αυτό οι διοργανωτές, που δωροδόκησαν με 25.000 δολάρια τέσσερις δημοτικούς συμβούλους και πήραν την απόφαση που ήθελαν.

Έτσι ξεπεράστηκαν τα αρχικά προβλήματα και το Φεστιβάλ του Γούντστοκ (που δεν έγινε στο Γούντστοκ αλλά στο Μπέθελ) ξεκίνησε κανονικά στις 5 το απόγευμα της Παρασκευής 15 Αυγούστου με τον Ρίτσι Χέιβενς να ανεβαίνει πρώτος στην σκηνή. Το εισιτήριο και για τις τρεις ημέρες κόστιζε στην προπώληση 17 δολάρια και 24 δολάρια το ταμείο. Οι διοργανωτές περίμεναν το πολύ 50.000 κόσμο. Όμως αυτό που συνέβη ξεπέρασε κάθε φαντασία. Το πλήθος που κατέφθανε συνεχώς στον χώρο της συναυλίας άγγιξε τα 500.000 άτομα δημιουργώντας ένα τεράστιο μποτιλιάρισμα από την Νέα Υόρκη έως το Μπέθελ και κινητοποιώντας τις πολιτειακές αρχές που σκέφτηκαν προς στιγμήν να το διακόψουν.

Οι διοργανωτές είχαν προλάβει να κόψουν γύρω στα 180.000 εισιτήρια, όταν αποφάσισαν να ανοίξουν τις πόρτες μη μπορώντας να διαχειριστούν ένα τόσο μεγάλο πλήθος. Επιπρόσθετα η βροχή που έπεσε κατά την διάρκεια του τριημέρου μετέτρεψε τον χώρο της συναυλίας σε βάλτο, αλλά το κοινό παρέμεινε απτόητο στην θέση του, πιθανώς και λόγω της μεγάλης κατανάλωσης μαριχουάνας και ψυχεδελικών.

Βοήθησαν σε αυτό και ορισμένες αξιομνημόνευτες εμφανίσεις από τους Crosby, Stills, Nash and Young (που έπαιξαν μαζί για δεύτερη φορά), τον Κάρλος Σαντάνα (η φήμη του οποίου δεν είχε εξαπλωθεί πέρα του Σαν Φρανσίσκο), τον Τζο Κόκερ (που συστήθηκε για πρώτη φορά στο αμερικανικό κοινό) και τον Τζίμι Χέντριξ που έκλεισε το φεστιβάλ το πρωϊ της Δευτέρας 18 Αυγούστου. Η ψυχεδελική ερμηνεία του εθνικού ύμνου των ΗΠΑ «The Star-Spangled Banner» σφράγισε όχι μόνο το Φεστιβάλ του Γούντστοκ αλλά και μια ολόκληρη εποχή.

Από τους μεγάλους απόντες, παρότι προσκλήθηκαν, αξίζει να αναφερθούν ο Μπομπ Ντίλαν (λόγω μη σοβαρής αντιμετώπισής του από τους διοργανωτές, αλλά και εξαιτίας ατυχήματος ενός εκ των παιδιών του), οι Rolling Stones (που ετοίμαζαν το άλμπουμ τους «Let It Bleed»), οι Doors (που το θεώρησαν φεστιβάλ β’ κατηγορίας), ο Φρανκ Ζάππα (επειδή θα είχε πολύ λάσπη), οι Led Zeppelin (ύστερα από άρνηση του μάνατζέρ τους), οι Beatles (που βρίσκονταν στα πρόθυρα της διάλυσης) και η Τζόνι Μίτσελ (που προτίμησε να εμφανιστεί σε ένα τηλεοπτικό σόου).

Οι διοργανωτές είχαν προϋπολογίσει το κόστος του Φεστιβάλ στα 500.000 δολάρια, αλλά αυτό ξεπέρασε τα 2,5 εκατομμύρια δολάρια. Την κατάσταση έσωσαν οι πωλήσεις του άλμπουμ της συναυλίας και το βραβευμένο με Όσκαρ ντοκιμαντέρ του Μαρκ Γουόντλι «Woodstock», που αποτύπωσε όχι μόνο τα μουσικά δρώμενα αλλά και το πνεύμα της γενιάς του Γούντστοκ. Στο κινηματογραφικό συνεργείο του Γουόντλι συμμετείχε και ο νεαρός τότε Μάρτιν Σκορσέζε, οποίος χρόνια αργότερα δήλωσε ότι ο μύθος που περιβάλλει το Γούντστοκ θα είχε εξασθενήσει, αν δεν υπήρχε η ταινία να τον κρατά ζωντανό.

Η σύνθεση του Φεστιβάλ του Γούντστοκ

Πρώτη Ημέρα​

  • Richie Havens​
  • Sweetwater​
  • The Incredible String Band ​
  • Bert Sommer​
  • Tim Hardin​
  • Ravi Shankar​
  • Melanie​
  • Arlo Guthrie​
  • Joan Baez

Δεύτερη Ημέρα

  • Quill​
  • Keef Hartley Band
  • Countryjoe McDonald​
  • John Sebastian
  • Santana​
  • Canned Heat​
  • Mountain​
  • Grateful Dead​
  • Creedence Clearwater Revival​
  • Sly & the Family Stone​
  • Janis Joplin with Kozmic Blues Band​
  • The Who​
  • Jefferson Airplane

Τρίτη Ημέρα

  • Joe Cocker​
  • Countryjoe & The Fish​
  • Ten Years After​
  • The Band​
  • Blood, Sweat and Tears​
  • Johnny Winter​
  • Crosby, Stills, Nash & Young​
  • Paul Butterfield Blues Band​
  • Sha-Na-Najimi ​
  • Jimi Hendrix with Gypsy Sun and Rainbows

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: 1821: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ - Πώς ήταν άραγε η Αθήνα την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας;

ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ 

Ο αρχαιολόγος Γιώργης Μαγγίνης περιγράφει την εικόνα της ελληνικής πρωτεύουσας από το 1485 έως το 1830 και αναλύει τους πολιτιστικούς δεσμούς μεταξύ μουσουλμάνων και χριστιανών κατά τους τέσσερις αιώνες της οθωμανικής συμβίωσης 

Αθήνα προσαρτήθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1458 και παρέμεινε μέρος της αυτοκρατορίας τους ως το 1830, όταν υπογράφηκε η Συνθήκη του Λονδίνου και το ελληνικό κράτος δημιουργήθηκε στη νότια χερσόνησο του Αίμου και στα νησιά του Αρχιπελάγους. Όλα αυτά τα χρόνια η Αθήνα αποτελεί μία μικρή πόλη άνευ σημασίας για την κραταιά Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά για τη Δύση κουβαλάει το κλέος του παρελθόντος.   Ευρωπαϊκές δυνάμεις διατηρούν διπλωματικές αποστολές εδώ, η πόλη γίνεται πεδίο μαχών μεταξύ των Οθωμανών και των Ενετών, ενώ αποτελεί πόλο έλξης αρχαιολατρών από τον Βορρά που καταφθάνουν για να λεηλατήσουν ό,τι μπορούν από τον απέραντο ερειπιώνα. Ζήτησα από τον Γιώργη Μαγγίνη, αρχαιολόγο και μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του Μουσείου Μπενάκη, να φωτίσει το πολιτιστικό τοπίο μιας εποχής για την οποία έχουμε πολλές προκαταλήψεις και ακόμα περισσότερη άγνοια ως προς το τι πραγματικά εκπροσωπούσε.   Τον συνάντησα στο πανέμορφο καφενείο στην ταράτσα του Μουσείου Μπενάκη Ισλαμικής Τέχνης στην οδό Αγίων Ασωμάτων, όπου, με θέα τον Κεραμεικό και την Ακρόπολη, μου αποκάλυψε μια σειρά από ενδιαφέρουσες πτυχές του υψηλού επιπέδου των Οθωμανών, της ζωής στην οθωμανική Αθήνα και των απομειναριών μιας ολόκληρης εποχής που αποτελεί μέρος του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού.   — Καταρχάς, θα είχε ενδιαφέρον να καταλάβουμε τι συμβαίνει πολιτιστικά το διάστημα μεταξύ 1458 και 1830 ώστε να διαπιστώσουμε το μέγεθος της επαφής των Οθωμανών Τούρκων με την κληρονομιά του χριστιανικού Βυζαντίου αλλά και γειτονικούς πολιτισμούς. Θα ξεκινήσω από ανατολάς προς δυσμάς. Στην Κίνα έχουμε τις δυναστείες των Μινγκ και των Τσινγκ. Η χώρα από τον 14ο αι. είναι κλειστή στον κόσμο και σιγά-σιγά ανοίγει μέσα από το εμπόριο και τη στρατιωτική βία, πρώτα των Πορτογάλων, μετά των Ολλανδών και τέλος των Βρετανών. Δεν αναφέρομαι τυχαία σε Πορτογάλους, Ολλανδούς και Βρετανούς, είναι οι μεγάλες δυνάμεις της Δύσης που παίζουν σημαντικό ρόλο και πιο δυτικά, με τα λιμάνια τους στον Ινδικό Ωκεανό και στη Μέση και Εγγύς Ανατολή. Στην Ινδία μουσουλμανικά σουλτανάτα εμφανίζονται τον 11ο αι. και ενώνονται τον 16ο αι. από τους Μεγάλους Μογγόλους, μια αυτοκρατορία βαθιά επηρεασμένη από την περσική κουλτούρα που κυβερνά την Ινδία μέχρι τον 19ο αιώνα. Από τον 18ο η Βρετανία, που ουσιαστικά γίνεται παγκόσμια δύναμη τέλη του 16ου αι., την εποχή της Ελισάβετ Α', μέσω συστηματικής πειρατείας στον Ατλαντικό ενάντια στους Ισπανούς, παρεισφρέει στην Ινδία και καταλύει την αυτοκρατορία των Μεγάλων Μογγόλων. Στα ανατολικά σύνορα των Οθωμανών οι μεγάλοι τους ανταγωνιστές είναι οι Σαφαβίδες, μία ακόμη μουσουλμανική αυτοκρατορία η οποία εγκαθιδρύεται τον 16ο αι. στο Ιράν και επιβιώνει μέχρι τον 18ο αι. Πιο δυτικά, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μία από τις πιο εκτεταμένες μουσουλμανικές αυτοκρατορίες και η μακροβιότερη, η οποία διαρκεί έως το 1922. Οι Σαφαβίδες είναι σιίτες και συναντιούνται πολλές φορές με τους σουνίτες Οθωμανούς στο πεδίο των μαχών. Παρόλο που είναι οικονομικά και πολιτικά αντίπαλοι, οι Οθωμανοί και οι Σαφαβίδες είναι πολιτισμικά συγγενείς, υπάρχει ώσμωση κυρίως από ανατολάς προς δυσμάς. Οι Οθωμανοί σουλτάνοι θαυμάζουν την περσική κουλτούρα και είναι τρίγλωσσοι: μιλάνε τουρκικά, αραβικά, τη γλώσσα της θρησκείας και κάποιων τομέων της επιστήμης, και περσικά, τη γλώσσα της υψηλής λογοτεχνίας και της ποίησης. Μέσα στο παλάτι τους ζουν χιλιάδες γενίτσαροι, που, επειδή είναι Βαλκάνιοι, μιλούν τις μητρικές τους γλώσσες. Οι Έλληνες γενίτσαροι μιλούν ελληνικά, οι Σέρβοι σερβικά και ούτω καθεξής.   Οι γενίτσαροι έχαναν σίγουρα τη θρησκευτική τους ταυτότητα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι γινόντουσαν εχθροί των χριστιανών. Ήταν απλώς οι υπερασπιστές της αυτοκρατορίας και πολεμούσαν τους εχθρούς της, χριστιανούς ή μουσουλμάνους. Άλλωστε οι θρησκευτικές πολώσεις δεν είναι σταθερά παρούσες κατά την οθωμανική περίοδο αλλά εντείνονται καθώς πλησιάζουμε στην εποχή της Επανάστασης.  — Ας μιλήσουμε για τους γενίτσαρους. Η ιδέα να παίρνεις νέους που δεν έχουν γεννηθεί μουσουλμάνοι, να τους προσηλυτίζεις και να τους καθιστάς πολεμιστές του Ισλάμ δεν ήταν καινούργια. Κάτι παρόμοιο συνέβαινε και με τους Μαμελούκους της Αιγύπτου, μια δυναστεία που από τον 13ο αι. κυβερνούσε την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη και τη Συρία. Οι Μαμελούκοι σουλτάνοι ξεκινούσαν ως σκλάβοι, προέρχονταν από τον Καύκασο και τα Βαλκάνια και αγοράζονταν στα παζάρια του Καΐρου. — Στα σκλαβοπάζαρα συνέρρεαν οι πάντες, συμπεριλαμβανομένων και Ελλήνων. Όπου γινόταν πόλεμος, σε Ανατολή και Δύση, δραστηριοποιούνταν δουλέμποροι. Οι γενίτσαροι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία είναι κάπως διαφορετικό σύστημα. Δεν έχουμε να κάνουμε με σκλάβους αλλά με αγόρια από 5 μέχρι 10 χρονών, τα οποία γεννιούνται ελεύθεροι και συνήθως χριστιανοί και περισυλλέγονται από ειδικές ομάδες δημόσιων λειτουργών σε περιοδείες στα Βαλκάνια. Τα παίρνουν από τις οικογένειές τους και τα πηγαίνουν σε σχολές και στρατόπεδα στρατιωτικής εκπαίδευσης. Έλληνες, Βόσνιοι, Σέρβοι, Βούλγαροι, Αλβανοί, Αρμένιοι, γίνονται μουσουλμάνοι και μεγαλώνουν υπό την επίβλεψη των παιδοτριβών της οθωμανικής στρατιωτικής μηχανής, οι καλύτεροι μέσα στο Τοπ Καπί, το αυτοκρατορικό παλάτι στην Κωνσταντινούπολη. Είναι καλή τύχη να επιλεγείς για γενίτσαρος βάσει της υγείας, της ομορφιάς, της εξυπνάδας και της σωματικής σου ρώμης. Εάν ένα παιδί έχει ικανότητες, θα προοδεύσει, μπορεί να φτάσει κοντά στον σουλτάνο. Επειδή όμως δεν μπορεί ένας γενίτσαρος να γίνει σουλτάνος, γιατί υπάρχει η κληρονομική διαδοχή, δεν επιβαρύνεται από την υποψία ότι θα υφαρπάξει τον θρόνο, οπότε μπορεί να αναρριχηθεί ευκολότερα. Το σύστημα των γενίτσαρων είναι ένα σύστημα κοινωνικής κινητικότητας μέσα στην αυτοκρατορία, μολονότι παρουσιάζεται από τη λαϊκή μούσα ως κάτι φρικτό. Οι γενίτσαροι δεν έχαναν την επαφή με τους γονείς και την οικογένειά τους, μπορούσαν να τους στείλουν γράμματα, χρήματα, να τους επισκεφθούν.   Ο Γιώργος Μαγγίνης στο Μουσείο Μπενάκη. Φωτο: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO — Όταν ξεσπάει η Ελληνική Επανάσταση δεν έχουν απωλέσει ολοσχερώς την «εθνική» τους ταυτότητα; Δεν υπερασπίζονται το τάγμα τους; Όταν ξεσπάει η Επανάσταση του 1821, οι γενίτσαροι είναι πλέον ένα διεφθαρμένο κράτος εν κράτει και επαχθές σώμα στον κορμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Λίγα χρόνια μετά την Επανάσταση έρχεται η πλήρης καταστροφή, η σφαγή του σώματος από τον σουλτάνο Μαχμούτ Β'. Όμως οι γενίτσαροι, την «καλή εποχή», τον 15ο και 16ο αι., την εποχή που κατακτάται η Αθήνα και η αυτοκρατορία βρίσκεται στην ακμή της, είναι μια επίλεκτη, αντρική, στρατιωτική κοινωνία. Δεν τους επιτρέπεται να δημιουργήσουν οικογένεια πριν πάρουν σύνταξη και έχουν ακραία αφοσίωση στον σουλτάνο. — Άρα, κάποιοι γονείς θα επιδίωκαν να γίνουν τα παιδιά τους γενίτσαροι. Όπως στο Βυζάντιο στον πρώτο γιο άφηνες τα κτήματα, τον δεύτερο τον έκανες κληρικό και τον τρίτο ευνούχο, επιλογές που ίσως δεν ακούγονται τόσο ελκυστικές τον 21ο αι., την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν ήταν τόσο φρικτό να χάσεις έναν γιο που ίσως γινόταν σημαντικός δημόσιος λειτουργός. Οι γενίτσαροι ήταν μια εκπληκτική στρατιωτική μηχανή και στελέχωναν τα ανώτερα κλιμάκια της δημόσιας διοίκησης. — Επιμένω, δεν γινόντουσαν εχθροί των ομοίων τους; Έχαναν σίγουρα τη θρησκευτική τους ταυτότητα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι γινόντουσαν εχθροί των χριστιανών. Ήταν απλώς οι υπερασπιστές της αυτοκρατορίας και πολεμούσαν τους εχθρούς της, χριστιανούς ή μουσουλμάνους. Άλλωστε οι θρησκευτικές πολώσεις δεν είναι σταθερά παρούσες κατά την οθωμανική περίοδο αλλά εντείνονται καθώς πλησιάζουμε στην εποχή της Επανάστασης. — Οι Έλληνες διανοούμενοι, τέλη του 18ου αιώνα, επηρεασμένοι από τις ιδέες του Διαφωτισμού, οραματίζονται τη δημιουργία ελληνικού κράτους. Επηρεασμένοι από και εξοικειωμένοι με ένα εξιδανικευμένο ελληνικό παρελθόν που το βλέπουν με νέα ματιά, γεμάτη προοπτικές. Κατά τον 18ο αι. πολλά πράγματα αλλάζουν, η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν είναι αυτό που ήταν, υπάρχουν οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα που επιδεινώνουν την κατάσταση για κάθε υπήκοο.

 

Πύργος των Αέρηδων. Διακρίνεται ο Μεντρεσές, ιεροδιδασκαλείο των Τούρκων. William Cole (1800-1892), Select views of the remains of ancient monuments in Greece, as at present existing, from drawings taken and coloured on the spot in the year 1833. London, 1835....

— Προφανώς, οι Οθωμανοί δεν είναι οι απολίτιστες ορδές που πιστεύαμε επί δεκαετίες. Παρ' όλα αυτά, πρόκειται για πολεμοχαρείς κατακτητές. Δεν πρωτοφτάνουν στον μεσογειακό κόσμο ως Οθωμανοί. Οι Τούρκοι εμφανίζονται στη Μικρά Ασία ως Σελτζούκοι και μετά τη μάχη του Μαντζικέρτ το 1071 εγκαθίστανται στην περιοχή. Είναι ήδη μουσουλμάνοι. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Δημιουργούν μια σειρά από σουλτανάτα, τα οποία δεν είναι γνωστά όσο θα έπρεπε, ενώ πολιτιστικά και κοινωνικά, μέσα από γάμους με Γεωργιανές, Αρμένισσες και Βυζαντινές πριγκίπισσες, ενστερνίζονται πολλά χριστιανικά στοιχεία. Προσκαλούν στις αυλές τους ποιητές, ζωγράφους, καλλιτέχνες. Μέσα από αυτό τον κόσμο των Σελτζούκων αναδύονται οι Οθωμανοί. Δεν είναι ένα απολίτιστο φύλο που καταφθάνει από την Ανατολή αλλά αναδύονται μέσα από χρόνια πολιτισμικής ώσμωσης με τον βυζαντινό κόσμο, μέσα από πριγκιπικούς γάμους και σύνθετες επαφές. Μερικοί σουλτάνοι μάλιστα μιλάνε και ελληνικά, ανάμεσα στις άλλες γλώσσες. — Ο Μωάμεθ Β' ο Πορθητής είναι συνέχεια των πρώτων κατακτητών; Ο προ-προ-προ-προπάππος του ο Οσμάν, γενάρχης των Οσμανλήδων (Οθωμανών), ήταν ένας πολέμαρχος που βρήκε κενό εξουσίας στους Σελτζούκους, οι οποίοι βρίσκονταν υπό την πίεση των Μογγόλων στα ανατολικά, και ξεκίνησε ένα νέο σουλτανάτο στην κεντροδυτική Μικρά Ασία. 

— Συγκεντρώνοντας όλους τους Τούρκους; Οι Οθωμανοί κατακτούν καταρχάς τις περιοχές των Σελτζούκων και μέσα στον 14ο αι. επεκτείνονται καταιγιστικά προς δυσμάς, ενάντια στο Βυζάντιο, στη Βενετία και βαλκανικά κράτη, και προς ανατολάς ενάντια στους Σαφαβίδες και στους Μαμελούκους της Αιγύπτου – μάλιστα καταλύουν την αυτοκρατορία των δεύτερων. Εκείνη την εποχή, αν δεν ήσουν κατακτητής, έχανες τα πάντα. — Πώς τα βάζουν με τέτοιες δυνάμεις της εποχής; Στρατιωτικά είναι εξαιρετικά ικανοί, οι γενίτσαροι αποτελούν μια στρατιωτική δύναμη απόλυτα αφοσιωμένη στον σουλτάνο. Επίσης, οι Οθωμανοί προσφέρουν προνόμια σε όσους παραδίδονται αντί να αντιστέκονται. Το Βυζάντιο τον 14ο και 15ο αι. είναι σε παρακμή, ένα φάντασμα του εαυτού του. Η φορολογία είναι τόσο επαχθής, που πόλεις ασμένως περιέρχονται στους όχι και τόσο απεχθείς κατακτητές. Ναι μεν είναι μουσουλμάνοι, αλλά κυβερνούν μια αυτοκρατορία που παρέχει στους κατακτημένους σταθερότητα. Το μεγαλύτερο πρόβλημα στη Μεσόγειο για τους Οθωμανούς δεν ήταν οι Βυζαντινοί αλλά οι Βενετσιάνοι. Δεν είχαν εκτεταμένες κτήσεις αλλά ήλεγχαν τα λιμάνια, στρατηγικά για το εμπόριο. Ήταν η αλογόμυγα πάνω στο γιγαντιαίο σώμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που τσιμπούσε δεξιά και αριστερά. Έτσι έχουμε μια σειρά από ενετοτουρκικούς πολέμους μέχρι και τον 18ο αιώνα.  

Περικλής Παπαχατζιδάκης (1905-1990), Το τούρκικο τέμενος (Σινάν) Κουρσούμ τζαμί, 1920, ζελατινο-αργυρούχο γυάλινο αρνητικό. Μουσείο Μπενάκη, Φωτογραφικό Αρχείο

— Ποια περίοδο θα λέγαμε ότι ουσιαστικά η αυτοκρατορία είναι απόλυτα κυρίαρχη; Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έφτασε την περίοδο της ακμής της τον 15ο αι., όταν κατακτήθηκε η Αθήνα, και τον 16ο αι., την περίοδο του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή (1522-1560), τρισέγγονου του Μωάμεθ Β' του Πορθητή. Την εποχή του η αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της από πλευράς έκτασης και πολιτισμού. Εκείνη την εποχή ήταν η πιο ανοιχτή και πολιτισμένη κοινωνία στον κόσμο. Ο πιο πλούσιος άνθρωπος μετά τον σουλτάνο ήταν μια Εβραία χήρα, η Doña Gracia Mendes Nasi. Είχε φύγει από την Ιβηρία και περιπλανηθεί στην Ευρώπη, αλλά βρήκε ασφαλές καταφύγιο στην Κωνσταντινούπολη. Όταν ο Σουλεϊμάν χρειάστηκε χρήματα για τις εκστρατείες του πήρε δάνειο από την τράπεζά της. Αυτό δεν συνέβαινε εύκολα σε μια δυτική, χριστιανική κοινωνία. Πρέπει να καταλάβουμε ότι η κοινωνία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε άλλους κανόνες από αυτούς που ίσως φανταζόμαστε. Θα σας δώσω άλλο ένα παράδειγμα: γιατί η Εκκλησία είναι τόσο σημαντική στην Ελλάδα σήμερα; Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η κοινωνία ήταν οργανωμένη σύμφωνα με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των κοινοτήτων της. Οπότε ο πολιτικός, δικαστικός και πνευματικός προϊστάμενος της κοινότητας των χριστιανών ορθοδόξων ήταν ο Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης. Αυτός είχε την ευθύνη για τη δική του κοινότητα, το «μιλέτ», αλλά και την εξουσία εντός της. Ομοίως για τους εβραίους ο Μεγάλος Ραβίνος στην Κωνσταντινούπολη, για τους Αρμένιους ο Καθολικός κ.λπ. Όταν ο Γρηγόριος Ε' κρεμιέται στην Κωνσταντινούπολη το 1821, εκτελείται ως πολιτικός ηγέτης. Η εξουσία που είχε η Εκκλησία ήταν τόσο πνευματική όσο και πολιτική.  

— Σε τι επίπεδο βρισκόταν η οθωμανική τέχνη, η παραγωγή των χρηστικών αντικειμένων και η διακόσμηση των πλούσιων σπιτιών τα χρόνια αυτά; Οι υψηλές τέχνες, όπως η αργυροχρυσοχοΐα, η μνημειακή αρχιτεκτονική και η πολυτελής υφαντουργία άνθησαν τον 16ο αιώνα.

— Υπήρχε και ο Σινάν, που έχτισε τα λαμπρότερα τζαμιά. Ο Σινάν αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές του 16ου αι. και η καριέρα του συμπίπτει με τέσσερις σουλτάνους, τον Σελίμ Α', πατέρα του Σουλεϊμάν, τον Σουλεϊμάν Α', τον Σελίμ Β', γιο του Σουλεϊμάν, και τον εγγονό τον Μουράτ Γ'. Τα κτίριά του για τον Σουλεϊμάν Α' και τον Σελίμ Β' είναι τα σπουδαιότερα. Είναι πολύ ισχυρότερος από έναν αρχιτέκτονα, λειτουργεί ως υπουργός δημοσίων έργων και έχει χιλιάδες υφισταμένους. Ξεκινά ως γενίτσαρος και στρατιωτικός μηχανικός: χτίζει για τον στρατό γέφυρες, στρατόπεδα, φρούρια. Αλλά όταν φτάνει να δημιουργεί το μεγάλο τζαμί ενός σουλτάνου, η δουλειά του αποκτά καλλιτεχνική υπόσταση. Είναι «αρχιτέκτονας» με την ελληνική έννοια και ο πρώτος στη νεότερη ιστορία της ανθρωπότητας που έχει τόσο μεγάλη φήμη. Ανεγείρει πάνω από 400 κτίρια και κάποια είναι εξαιρετικά τολμηρά. Προωθεί την τεχνική και δοκιμάζει τα όρια του τι είναι εφικτό.  

Περικλής Παπαχατζιδάκης (1905-1990), Άποψη εκκλησίας / τζαμιού στο Μοναστηράκι (Τζαμί του Τζισταράκη), α΄μισό 20ού αι., ζελατινο-αργυρούχο γυάλινο αρνητικό. Μουσείο Μπενάκη, Φωτογραφικό Αρχείο.

— Όταν σχεδιάζει στην Κωνσταντινούπολη το τζαμί του Σουλεϊμάν, ανταγωνίζεται την Αγιά Σοφία; Η Αγία Σοφία είναι ένα μοναδικό κτίριο τόσο στη βυζαντινή αρχιτεκτονική, στην οποία δεν υπάρχει τίποτε παρόμοιο, όσο και στην παγκόσμια αρχιτεκτονική κληρονομιά. Ήταν ένα τολμηρό κτίριο με λύσεις και ιδέες που δεν επαναλήφθηκαν ποτέ. Οι Οθωμανοί αναζητούν έναν δικό τους τύπο τζαμιού, ένα μνημειώδες στυλ που να τους χαρακτηρίζει, και πειραματίζονται πριν από το 1453 με διάφορες ιδέες. Όταν κατακτούν την Κωνσταντινούπολη βρίσκονται αντιμέτωποι με αυτό το κτίριο-μαμούθ που είναι ήδη 900 χρόνων. Για τα επόμενα 50 χρόνια προσπαθούν να καταλάβουν πώς έχει χτιστεί. Το πρώτο σουλτανικό τζαμί που προσεγγίζει την Αγία Σοφία το αναθέτει ο Βαγιαζήτ Β', ο παππούς του Σουλεϊμάν, αλλά έχει ατέλειες και το μέγεθός του είναι μικρό. Όταν ο Σινάν φτάνει στην ωριμότητά του, μέσα του 16ου αι., χτίζει το Σουλεϊμανίγιε, ένα αυτοκρατορικό τζαμί που φέρει το όνομα του σουλτάνου Σουλεϊμάν, με πολλές ομοιότητες με την Αγία Σοφία και ίσως κάποιες βελτιώσεις. Ο Σινάν μελέτησε σε βάθος την παλαιοχριστιανική βασιλική και επιχείρησε κάποιες λύσεις που προχώρησαν την αρχιτεκτονική της μερικά βήματα παραπέρα μια χιλιετία μετά. Πάντως, έχει και κάποια αδέξια στοιχεία το Σουλεϊμανίγιε. 

— Οπότε, αν «προσγειωθούμε» στην Αθήνα της οθωμανικής περιόδου, τι συναντάμε; Αλίμονο, κανένα έργο του Σινάν! Παλαιότερο μνημείο της οθωμανικής περιόδου είναι το Φετιχιέ Τζαμί, «τζαμί της κατάκτησης», το οποίο θεμελιώνεται τον 15ο αι., ακριβώς μετά την κατάκτηση της πόλης. Η παρούσα του μορφή είναι μεταγενέστερη. Βρίσκεται μέσα στη Ρωμαϊκή Αγορά και σήμερα έχει πλέον ανακαινιστεί, αλλά ακόμα δεν είναι ανοιχτό στο κοινό. Λίγο παρακάτω σώζεται το Τζαμί του Τζισταράκη, του 18ου αι., που αποτελεί μέρος του κτιριακού συγκροτήματος του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης. Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι φέρει το όνομα του ιδρυτή του, ο οποίος ήταν διοικητής της Αθήνας. Τα περισσότερα τζαμιά ήταν δωρεές σουλτανικές, όπως το Σουλεϊμανίγιε, ή από σημαίνουσες προσωπικότητες. Για παράδειγμα, το «τζαμί της κατάκτησης» συνήθως το πρόσφερε ο πρώτος Οθωμανός διοικητής μιας πόλης για να εορτασθεί το ότι περιήλθε στην αυτοκρατορία. Τα μεταγενέστερα ήταν δωρεές άλλων πλούσιων ιδιωτών ή αξιωματούχων, καθώς ένα τζαμί δεν χτιζόταν με κρατική μέριμνα αλλά ως αφιέρωμα φιλανθρωπικής φύσης (ένας από τους πέντε πυλώνες του Ισλάμ είναι η ελεημοσύνη). Μία άλλη διάσταση των οθωμανικών δημόσιων αρχιτεκτονημάτων είναι ο συσχετισμός τους με εμπορικές επιχειρήσεις. Τα ακίνητα που στέγαζαν τα καταστήματα ανήκαν σε κοινωφελή ιδρύματα, όπως τα τζαμιά, και τα ενοίκιά τους υποστήριζαν δωρεάν λειτουργίες θρησκευτικού και κοινωνικού χαρακτήρα. Ακόμη και σήμερα αυτός ο συσχετισμός είναι σαφής στο Τζαμί του Τζισταράκη, το οποίο πατά σε μια βάση από μαγαζιά με τουριστικά είδη. Κυριολεκτικά ο Θεός πατά (και στηρίζεται) στον Μαμωνά, μια ολοζώντανη εικόνα της οθωμανικής Αθήνας που επιβιώνει το 2017. Στην άλλη πλευρά της Ρωμαϊκής Αγοράς από το Φετιχιέ Τζαμί υπάρχει ο μεντρεσές μπροστά στους Αέρηδες, μια κορανική σχολή για παιδιά και νέους και το μοναδικό σωζόμενο χαμάμ του Αμπίντ Εφέντη, ονομαζόμενο και «Λουτρό των Αέρηδων», το οποίο αναφέρεται το 1667. — Τι γυρεύει ένας μεντρεσές σε μια δευτεροκλασάτη πόλη όπως ήταν η Αθήνα εκείνη την εποχή; Ένα τζαμί δεν είναι ποτέ μόνο του. Είτε ο ίδιος δωρητής είτε κάποιος άλλος με ελεήμονα διάθεση και χρήματα πρόσφερε επίσης ένα ιμαρέτ (πτωχοκομείο), έναν μεντρεσέ (σχολείο), ένα χαμάμ (λουτρό). Όλα μαζί αποτελούν τον κούλιγιε (συγκρότημα κοινωφελούς χαρακτήρα), άλλοτε χτισμένο σε μία φάση και άλλοτε ανεπτυγμένο σταδιακά, καθώς προέκυπταν οι δωρεές.  

Περικλής Παπαχατζιδάκης (1905-1990), Άποψη ναού Αγίων Ταξιαρχών και οδού Επαμεινώνδα στη Αθήνα (Φετιχιέ Τζαμί), α΄μισό 20ού αι., ζελατινο-αργυρούχο γυάλινο αρνητικό. Μουσείο Μπενάκη, Φωτογραφικό Αρχείο.

— Όλα αυτά τα βρίσκεις μαζεμένα σε μια γειτονιά κάτω από την Ακρόπολη και δίπλα σε μικρούς χριστιανικούς ναούς που επέζησαν αιώνες... Για αιώνες η ένταση ανάμεσα στη χριστιανική και στη μουσουλμανική κοινότητα δεν ήταν τόσο μεγάλη όσο φανταζόμαστε. Για την ακρίβεια, δεν υπήρχε καν. Στις ισλαμικές κοινωνίες, εάν ένας πολίτης δεν ήταν μουσουλμάνος, πλήρωνε έναν επιπλέον φόρο, περίπου 10%. Το γεγονός ότι τόσοι επέλεξαν στη διάρκεια τεσσάρων αιώνων να μη γίνουν μουσουλμάνοι σημαίνει ότι δεν ήταν τόσο φοβερό να μην είσαι μουσουλμάνος, μολονότι είχες οικονομικό κίνητρο να προσηλυτισθείς. Η επιλογή ήταν δική σου. — Τι άλλο ξεχωρίζει στην Αθήνα; Η Αθήνα δεν έχει εκείνη την περίοδο τις δομές μιας πρωτεύουσας και όσα σώζονται είναι ψήγματα της οθωμανικής της μορφής. Αλλά μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα για την ατμόσφαιρας της πόλης, περπατώντας στα στενά της Πλάκας. Τα χαμάμ της πόλης λειτουργούσαν μέχρι τον προηγούμενο αιώνα και το σαγηνευτικό Λουτρό των Αέρηδων, που είναι επισκέψιμο, σε βάζει πιο πολύ από οποιοδήποτε άλλο κτίριο στην καθημερινότητα της οθωμανικής πόλης. Η παράδοση του δημόσιου λουτρού ξεκινάει από την αρχαία Ρώμη, περνάει στο πρώιμο Βυζάντιο, διατηρείται καθ' όλη τη διάρκειά του, ενώ παράλληλα μεταλαμπαδεύεται στις ισλαμικές κοινωνίες και κατά την οθωμανική περίοδο. Ο Πύργος των Αέρηδων, ξανά στην ίδια γειτονιά της Πλάκας, υπήρξε τεκές δερβίσηδων στεγασμένος σε ένα αρχαίο κτίσμα και αποτυπώνεται σε ένα περίφημο χαρακτικό. Σώζεται επίσης και η κρήνη του Χασεκή μέσα στον κήπο της Γεωπονικής Σχολής στην Ιερά Οδό, μία από τις δεκάδες κοινόχρηστες βρύσες εντός και εκτός της πόλης, απ' όπου τα νοικοκυριά έπαιρναν νερό για τις ανάγκες τους. Ταξιδεύοντας στην πόλη, συναντάμε και εκκλησίες της οθωμανικής περιόδου, όπως η Παναγία στο Μοναστηράκι, που αρχιτεκτονικά είναι τυπική για τον 17ο αιώνα. Ο Άγιος Νικόλαος ο Χωστός, στον σταθμό των ΚΤΕΛ Πελοποννήσου, πλάι στην κοίτη του Κηφισού, ήταν κάποτε μέσα σε χωράφια, δίπλα στο ποτάμι. Αυτός ο τύπος ναού αρχιτεκτονικά δανείζεται πολλά στοιχεία από τα μεγάλα τζαμιά της εποχής. — Αρχοντικά της εποχής; Το αρχοντικό των Μπενιζέλων, που είναι επίσης επισκέψιμο επί της οδού Αδριανού, ήταν ένα από τα λαμπρότερα της οθωμανικής Αθήνας. Επίσης στο οικοδομικό τετράγωνο των οδών Άρεως, Κλάδου, Βρυσακίου και Αδριανού σώζεται η εντυπωσιακή πύλη και η αυλή του αρχοντικού Χωματιανού-Λογοθέτη.  

Το αρχοντικό των Μπενιζέλων, που είναι επισκέψιμο επί της οδού Αδριανού, ήταν ένα από τα λαμπρότερα της οθωμανικής Αθήνας.

— Σε τι διαφέρουν από νεότερα αρχοντικά; Δεν έχουν νεοκλασικά στοιχεία, τα οποία έρχονται με τους Γάλλους και τους Βαυαρούς τη δεκαετία του 1830 και τα βλέπουμε στην Πύλο, στην Αθήνα, στο Ναύπλιο. Τα σπίτια πριν από αυτή την περίοδο είναι χτισμένα κατά τον οθωμανικό αύλειο τύπο, ο οποίος είναι μπολιασμένος με βυζαντινά στοιχεία. — Το Μουσείο Μπενάκη έχει εκθέματα της οθωμανικής περιόδου; Η συλλογή οθωμανικής τέχνης του Μουσείου Μπενάκη είναι από τις σημαντικότερες στον κόσμο και κάποιες συλλογές συγκρίνονται με μεγάλα τουρκικά μουσεία, για παράδειγμα οι συλλογές κεραμικών Ιζνίκ και πολυτελών υφασμάτων. Στεγάζεται τόσο στο Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης όσο και στο Μουσείο Ελληνικού Πολιτισμού στην οδό Κουμπάρη. Τα περισσότερα αντικείμενα έχουν εντοπιστεί στο διεθνές εμπόριο τέχνης, αλλά πολλά έχουν αποκτηθεί στην Ελλάδα. Για μια εντυπωσιακή εισαγωγή στη διακοσμητική της οθωμανικής περιόδου, στο Μουσείο Ελληνικού Πολιτισμού οι επισκέπτες μπορούν να βρουν δύο ξυλόγλυπτους οντάδες από την Κοζάνη, σπανιότατα παραδείγματα αιθουσών υποδοχής αρχοντικών που ακολουθούν την υψηλή μόδα του 18ου αιώνα. Είναι συγγενή με δωμάτια σε παλάτια της Κωνσταντινούπολης, όπως ο «Οντάς των Καρπών» στο Τοπ Καπί.

— Ποια σημαντικά οθωμανικά μνημεία μπορούμε να εντοπίσουμε στην νότια Ελλάδα γενικότερα; Υπάρχει άφθονη οχυρωματική αρχιτεκτονική. Τα περισσότερα φρούρια, ακόμη κι αν υφίστανται από την αρχαιότητα, έχουν οθωμανικές φάσεις, ο Ακροκόρινθος, το Μπούρτζι στο Ναύπλιο αλλά και η Ακροναυπλία, τα κάστρα της Νότιας Πελοποννήσου, η Ναύπακτος κ.ά. Στη νότια ηπειρωτική Ελλάδα σημαντικότερη πόλη ήταν η Άμφισσα, οι επιτραπέζιες ελιές της οποίας έφταναν ως το τραπέζι του σουλτάνου. Το κάστρο της Άμφισσας σώζει οθωμανική φάση, αλλά και πολλά σπίτια χρονολογούνται τότε – και πάλι, αύλεια σπίτια εύπορων οικογενειών. Όμως τα πιο σημαντικά τζαμιά του ελλαδικού χώρου σώζονται στη Βόρεια Ελλάδα. — Συμπερασματικά, ποια μνημεία της οθωμανικής περιόδου θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε θαυμαστά στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο; Ξεχωρίζουν ο τεκές του Χασάν Μπαμπά στα Τέμπη, το Τζαμί του Οσμάν Σαχ στα Τρίκαλα, έργο του Σινάν, και το τζαμί του Μεχμέτ Μπέη στις Σέρρες. Πάντως, το πιο σημαντικό μνημείο της οθωμανικής περιόδου είναι το τζαμί του Διδυμότειχου, το οποίο πρόσφατα καταστράφηκε από μια φοβερή πυρκαγιά. Οι λίθινοι τοίχοι σώζονται, όμως, αλίμονο, το πολυτιμότερο μέρος του κτιρίου, η σπανιότατη ξύλινη στέγη του 15ου αιώνα, χάθηκε. Πρέπει να γνωρίσουμε και να αγκαλιάσουμε τα μνημεία της οθωμανικής περιόδου στην Ελλάδα, τόσο όσα προορίζονταν για χρήση από χριστιανούς όσο και εκείνα που χτίστηκαν για τη μουσουλμανική κοινότητα. Επιλέγοντας να τα αγνοούμε, απεμπολούμε ένα κομμάτι της κληρονομιάς και παράδοσής μας. Η διάσωση, μελέτη και ανάδειξή τους αποτελεί συλλογική ευθύνη και είναι έργο πατριωτισμού και αγάπης για τον πολιτισμό του τόπου μας.  

Τζαμί του Μεχμέτ Μπέη, Σέρρες, 15ος αι.

Πηγή: www.lifo.gr

Η φωτογραφία - σύμβολο της λήξης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου

Θρυλική ασπρόμαυρη φωτογραφία, που τράβηξε ο αμερικανός φωτορεπόρτερ Άλφρεντ Άιζενστατ, στις 14 Αυγούστου 1945, κατά τη διάρκεια των πανηγυρισμών στη Νέα Υόρκη για την παράδοση της Ιαπωνίας και την ουσιαστική λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μέσα στον γενικό ενθουσιασμό, ένας ναύτης αρπάζει μια νοσοκόμα και της δίνει ένα παθιασμένο φιλί στην Τάιμς Σκουέαρ. Ο ΄Αϊζενστατ τριγυρνώντας με τη φωτογραφική του μηχανή μάρκας Λέικα στους δρόμους της αμερικανικής μεγαλούπολης απαθανατίζει τη στιγμή. Η φωτογραφία, που τον έκανε διάσημο, θα δημοσιευτεί στο περιοδικό Life. Όπως αποκάλυψε χρόνια αργότερα, εάν ο άνδρας δεν φορούσε μαύρα και η γυναίκα λευκά, δεν θα είχε τραβήξει ποτέ τη συγκεκριμένη φωτογραφία.

Ο Άιζενστατ, όπως ήταν φυσικό, δεν κράτησε τα ονόματα των πρωταγωνιστών της διάσημης φωτογραφίας του, με αποτέλεσμα πολλοί -άνδρες και γυναίκες- να διεκδικήσουν τη δόξα. Για τη γυναίκα ήταν σχετικά εύκολο να αποκαλυφθεί ότι ήταν η Γκρέτα Φρίντμαν, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, σε ηλικία 92 ετών. Την ημέρα που τραβήχτηκε η φωτογραφία ήταν 21 ετών και εργαζόταν ως βοηθός οδοντιάτρου. Το 2012 αποκάλυψε ότι δεν είχε δει καν τον ναύτη προτού την αρπάξει στην αγκαλιά του.

Για τον ναύτη της φωτογραφίας υπήρξαν αμφισβητήσεις, καθώς το πρόσωπό του δεν φαίνεται καθαρά. Πολλοί διεκδίκησαν να είναι οι ναύτες της φωτογραφίας και μάλιστα κάποιοι από αυτούς προσπάθησαν να το πετύχουν δικαστικά. Ύστερα από διαμάχη ετών, σήμερα πιστεύεται ότι ήταν ο Τζορτζ Μεντόνσα, που βρίσκεται εν ζωή και τότε σε ηλικία 23 ετών υπηρετούσε τη θητεία του στο Ναυτικό και ήταν σε άδεια.

Πηγή: https://www.sansimera.gr

 

Φιντέλ Κάστρο 1926 – 2016

Κουβανός επαναστάτης και πολιτικός, ένας σταρ της διεθνούς πολιτικής για πάνω από μισό αιώνα. Κυβέρνησε με σιδηρά πυγμή την Κούβα από το 1959 έως το 2008, οπότε παρέδωσε την εξουσία στον αδελφό του Ραούλ Κάστρο. Αμφιλεγόμενη προσωπικότητα με φανατικούς φίλους και εχθρούς. Δεν είναι παράδοξο που οι εξόριστοι Κουβανοί στις ΗΠΑ βγήκαν στους δρόμους για να πανηγυρίσουν το θάνατο του. Για την Αριστερά, ο Κάστρο αποτελούσε ένα από τα τελευταία σύμβολα της κομμουνιστικής επανάστασης, για τους πάσης φύσεως αντικομουνιστές συμβόλιζε τον στυγνό δικτάτορα και καταπιεστή του λαού του.

O Φιντέλ (ορθή προφορά Φιδέλ) Αλεχάντρο Κάστρο Ρους (Fidel Alejandro Castro Ruz) γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1926 στην οικογενειακή φάρμα κοντά στο Μπιράν της επαρχίας Μαγιαρί, στην ανατολική Κούβα. Ο πατέρας του Άνχελ Κάστρο εγκαταστάθηκε στην Κούβα μεταναστεύοντας από τη Γαλικία της βορειοδυτικής Ισπανίας. Ο Φιντέλ ήταν το δεύτερο από τα πέντε εξώγαμα του απέκτησε με τη μαγείρισσα της οικογένειας Λίνα Ρους Γκονσάλες. Από τον γάμο του είχε άλλα δύο παιδιά.

Σπουδές - Γάμος

Εύπορη οικογένεια, οι Κάστρο ανήκαν στην τάξη των γαιοκτημόνων, κατέχοντας μία αρκετά μεγάλη φυτεία ζαχαροκάλαμου. Ο Φιντέλ μεγάλωσε ως Καθολικός και φοίτησε σε καθολικά σχολεία, αρχικά στο Σαντιάγο και αργότερα στο ιησουιτικό κολέγιο Μπελέν της Αβάνας.

Το 1945 γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αβάνας. Φοιτητής ακόμη, νυμφεύτηκε το 1948 τη Μίρτα Ντίας-Μπάλαρτ, κόρη σημαίνοντος πολιτικού της χώρας, με την οποία απέκτησε ένα γιο, τον Φιντελίτο. Το 1950 παίρνει το πτυχίο του και τέσσερα χρόνια αργότερα το διαζύγιο με τη Μίρτα. Ενδιάμεσα είχε αποκτήσει μία κόρη, την Αλίνα Φερνάντες Ρεβουέλτα, από τη σχέση του με τη Ναταλία Ρεβουέλτα, επίλεκτο μέλος της «καλής κοινωνίας» της Αβάνας.

Από το 1950 έως το 1952 ασκεί το επάγγελμά του δικηγόρου στην Αβάνα. Δύο χρόνια αρκούν για να ονομαστεί «δικηγόρος των φτωχών», επειδή δεν απαιτούσε αμοιβή απ’ όσους δεν μπορούσαν να του την προσφέρουν. Οι ασαφείς, ακόμη, σοσιαλιστικές ιδέες του τον ωθούν στην πολιτική δράση.

Το 1952 είναι η χρονιά κατά την οποία έχουν προκηρυχθεί εκλογές. Ο Κάστρο επιδιώκει να καταλάβει μία θέση στο κοινοβούλιο με τη σημαία του Κόμματος του Λαού, αλλά ο στρατηγός Φουλχένσιο Μπατίστα, στις 10 Μαρτίου 1952, βάζει τέλος στις δημοκρατικές διαδικασίες στο νησί με στρατιωτικό πραξικόπημα.

Ο επαναστάτης Κάστρο

Ο Φιντέλ Κάστρο το Νοέμβριο του 1955

Ο νεαρός δικηγόρος αποφασίζει τότε να προβάλει ένοπλη αντίσταση στη δικτατορία του Μπατίστα. Συγκεντρώνει 120 άνδρες και οργανώνει επίθεση στο στρατόπεδο Μονκάδα, στο Σαντιάγο δε Κούβα, στις 26 Οκτωβρίου 1953. Το εγχείρημα αποτυγχάνει παταγωδώς, αλλά γίνεται σύμβολο του αγώνα κατά του Μπατίστα. Οι επαναστάτες συλλαμβάνονται. Κάποιοι πεθαίνουν από βασανιστήρια, άλλοι εκτελούνται και κάποιοι άλλοι, όπως ο Φιντέλ Κάστρο, οδηγούνται στη φυλακή.

Ο 27χρονος Φιντέλ δίνει τον καλύτερο εαυτό του στην απολογία του (η φράση του «η Ιστορία θα με αθωώσει» θα μείνει ιστορική), παρ’ όλα αυτά καταδικάζεται σε 15ετή κάθειρξη στις 16 Οκτωβρίου 1953. Θα μείνει στη φυλακή για 22 μήνες, όπου θα εντρυφήσει στα συγγράμματα του Μαρξ, του Λένιν, του Μαρτί, αλλά και του Σέξπιρ, του Φρόιντ και του Ντοστογιέφσκι. Θα αποφυλακιστεί με αμνηστία στις 15 Μαΐου1955.

Σχεδόν αμέσως εξορίζεται στο Μεξικό, όπου φθάνει στις 8 Ιουλίου. Εκεί γνωρίζεται με τον Αργεντινό Ερνέστο Γκεβάρα μέσω της Κουβανής Μαρία Αντόνια Γκονσάλες. «Είναι πολιτικό γεγονός ότι γνώρισα αυτόν τον κουβανό επαναστάτη. Είναι λεβέντης, έξυπνος, πολύ σίγουρος για τον εαυτό του και με εξαιρετική τόλμη. Νομίζω ότι η συμπάθεια είναι αμοιβαία» θα γράψει τότε στο ημερολόγιό του ο Τσε.

Μία νύχτα του Ιουλίου 1955, ύστερα από συζήτηση που διάρκεσε από τις 8 το βράδυ ως τα ξημερώματα, ο Γκεβάρα προσχωρεί στο κίνημα του κουβανού δικηγόρου. Ο Κάστρο δεν είναι ακόμη μαρξιστής. Οι ιδέες του είναι απλώς «αριστερές». Μιλάει για ανεξαρτησία και δικαιοσύνη.

Στο Μεξικό οργανώνεται και η ένοπλη αντίσταση της ομάδας «Μ-26-7» («Μονκάδα-26 Ιουλίου») κατά της κουβανικής δικτατορίας. Αρχές του 1956, ο Τσε ξεκινά μαθήματα σωματικής και στρατιωτικής εκγύμνασης. Επικεφαλής της εκπαίδευσης των επαναστατών είναι ένας εξόριστος ανώτερος αξιωματικός του Ισπανικού Δημοκρατικού Στρατού, ο Αλμπέρτο Μάγιο. Τον Ιούνιο του 1956, η μεξικανική αστυνομία συλλαμβάνει τα μέλη του κινήματος. Ο Φιντέλ και ο «Τσε» φιλοξενούνται στο ίδιο κελί.

Η Αβάνα, όμως, βράζει. Τα μηνύματα του «Μ-26-7» ασκούν ολοένα μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο και ειδικά στους φτωχούς αγρότες. Ο Κάστρο θα αφεθεί ελεύθερος για άλλη μία φορά. Δεν εγκαταλείπει, όμως, τους συντρόφους του. «Δεν θα σας αφήσω» είπε στον Γκεβάρα. «Αυτές οι προσωπικές θέσεις σε σχέση με τους ανθρώπους που εκτιμά είναι το κλειδί που εξηγεί τον φανατισμό που δημιουργεί στον περίγυρό του», θα γράψει αργότερα ο Τσε. Στις 31 Ιουλίου απελευθερώνεται και ο Γκεβάρα.

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 25ης Νοεμβρίου 1956, 82 άντρες με στολή αγγαρείας επιβιβάζονται στο «Γκράνμα». Αποπλέουν από το Μεξικό και κατευθύνονται προς την Κούβα, με σκοπό να καταλάβουν την εξουσία. Το «Γκράνμα» είναι ένα μικρό ξύλινο γιοτ που χωράει όλους κι όλους 25 επιβάτες.

Οι επαναστάτες δεν βρίσκουν πού να καθίσουν. «Είναι πιο κατάλληλο για κρουαζιέρα συνταξιούχων γιάνκηδων, παρά για απόβαση επαναστατών. Όλα μοιάζουν με παρωδία» γράφει στις σημειώσεις του ο Γκεβάρα, προσθέτοντας αργότερα: «Μόνο η τραγική κατάληξη του εγχειρήματος θα αποχρωματίσει την απόπειρα από τη χροιά του τσίρκου και θα της αποδώσει το ιστορικό μεγαλείο ή τον τραγικό χαρακτήρα της».

Στις 2 Δεκεμβρίου 1956, το «Γκράνμα» πλησιάζει προς τις ακτές της Κούβας, αλλά πέφτει σ’ ένα λαβύρινθο από τεχνητές λίμνες. «Δεν ήταν απόβαση, ήταν ναυάγιο» γράφει ο Γκεβάρα. «Ήταν θρίαμβος της τύχης που φθάσαμε στην Κούβα» συμφωνεί ο Φιντέλ. Με την ιστορική φράση του Τσε «Ας είμαστε ρεαλιστές! Ας κυνηγήσουμε το ακατόρθωτο!» συνοψίζεται η αποφασιστικότητα των επαναστατών να πραγματοποιήσουν το δύσκολο εγχείρημά τους.

Τελικά, οι άνδρες του Κάστρο αποβιβάζονται στην ακτή, φθάνουν στα βουνά της Σιέρα Μαέστρα και αρχίζουν να οργανώνουν το αντάρτικο. Ο στρατός προσπαθεί να τους κλείσει τον δρόμο προς τα βουνά. Ένας χωρικός τους «καρφώνει». Η ομάδα δέχεται την πρώτη επίθεση και αποδεκατίζεται. Επιβιώνουν μόνο 20 από τους 82 αντάρτες. Ο Τσε τραυματίζεται.

Το αντάρτικο, όμως, φουντώνει. Οι εθελοντές πυκνώνουν τις τάξεις του αντάρτικου. Ακολουθεί δεύτερη επαναστατική απόπειρα στις 17 Φεβρουάριου 1957. Τον Ιούλιο δημιουργείται η «Τέταρτη Φάλαγγα» του στρατού του Φιντέλ. Ως το 1958 οι επαναστάτες σημειώνουν μικρές νίκες και μέσα σ’ ένα χρόνο καταφέρνουν τον οριστικό θρίαμβο. Αναλαμβάνουν την εξουσία την 1η Ιανουαρίου 1959, οπότε ο δικτάτορας Φουλχένσιο Μπατίστα εγκαταλείπει τη χώρα. Η Κουβανική Επανάστασηείχε θριαμβεύσει.

Ο Κάστρο στην εξουσία

Στις 16 Φεβρουαρίου ο Κάστρο αναλαμβάνει καθήκοντα πρωθυπουργού, με υπουργό Στρατιωτικών τον αδελφό του Ραούλ. Ένα από τα πρώτα μέτρα του ήταν η εθνικοποίηση των μεγάλων αγροτικών εκτάσεων και των αμερικανικών επιχειρήσεων. Οι ΗΠΑ, που για πολλά χρόνια διαφέντευαν τις τύχες του νησιού, αντιδρούν. Στις 19 Οκτωβρίου 1960 επιβάλλουν οικονομικό εμπάργκο και στις 3 Ιανουαρίου 1961 διακόπτουν τις διπλωματικές σχέσεις με την Κούβα. Οι Αμερικανοί θα διατηρήσουν μόνο μια στρατιωτική βάση στο νησί στον κόλπο του Γκουαντανάμο.

Για τους Αμερικανούς η Κούβα του Κάστρο είναι «κόκκινο μίασμα». Ο Φιντέλ γίνεται στόχος της Ουάσιγκτον. Μία υπερδύναμη εναντίον ενός. Οι μυστικές υπηρεσίες της απομυθοποιούνται, όταν η απόβαση των πρακτόρων της CIA στον «Κόλπο τών Χοίρων» (17 Απριλίου 1961), με στόχο την ανατροπή του Κάστρο, αποδεικνύεται φιάσκο. Η εκτίμηση της CIA ότι ο «κομαντάντε» δεν διέθετε έρεισμα στον κόσμο ήταν λανθασμένη. Την Πρωτομαγιά του 1961, ο Κάστρο διακηρύσσει ότι η Κούβα είναι πλέον σοσιαλιστική χώρα, με μοναδικό νόμιμο πολιτικό σχηματισμό το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Το 1962 το νησί της Καραϊβικής γίνεται το επίκεντρο του παγκοσμίου ενδιαφέροντος, όταν ο Κάστρο συμφωνεί με τη Σοβιετική Ένωση να εγκατασταθούν βαλλιστικοί πύραυλοι στο έδαφος της Κούβας. Η απειλή της «Κρίσης των Πυραύλων» (15 - 28 Οκτωβρίου), που παρ’ ολίγο να οδηγήσει τον κόσμο σε πυρηνικό ολοκαύτωμα, εξέλιπε όταν ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης Νικίτα Χρουστσόφ και ο αμερικανός πρόεδρος Τζον Κένεντι αποφάσισαν, εν αγνοία του Κάστρο, τη διάλυση των πυραυλικών βάσεων.

Φιντέλ Κάστρο - Νικίτα Χρουστσόφ

Ο Κάστρο ήταν άνθρωπος μεγάλης ενεργητικότητας κι ευφυΐας, με οξυμένο πολιτικό αισθητήριο. Ήταν συναρπαστικός ρήτορας, που μπορούσε να μιλάει συχνά και για πολλή ώρα. Είχε την υποστήριξη πολλών, αλλά προκάλεσε επίσης την απέχθεια, εξαναγκάζοντας σε εξορία εκατοντάδες χιλιάδες Κουβανών, πολλοί από τους οποίους κατέφυγαν στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Με τις πολιτικές που εφάρμοσε ανέβασε το βιωτικό επίπεδο του κουβανικού λαού. Έκανε ανακατανομή του οικονομικού πλούτου, των εσόδων και κατέστησε δικαιότερη τη δυνατότητα πρόσβασης τών κατοίκων στις υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής πρόνοιας. Αύξησε σημαντικά τις ευκαιρίες για μόρφωση και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η παιδεία σε όλες τις βαθμίδες της και οι υγειονομικές υπηρεσίες παρέχονται δωρεάν.

Εγκαθίδρυσε, όμως, ένα αυταρχικό καθεστώς. Δεν υπήρχε και δεν υπάρχει μέχρι και σήμερα πολιτικός ανταγωνισμός, καθώς το μόνο νόμιμο κόμμα είναι το Κομμουνιστικό. Βουλευτικές εκλογές μπορεί να γίνονται από το 1976 σε τακτά χρονικά διαστήματα, αλλά μόνο οι εκλεκτοί του καθεστώτος εκλέγονται. Όλα τα μαζικά μέσα ενημέρωσης ελέγχονται από την κυβέρνηση κι εκφράζουν τις απόψεις της. Το κράτος δικαίου απουσιάζει από την Κούβα και χιλιάδες αντιφρονούντες «σαπίζουν» στις φυλακές του καθεστώτος. Η εξουσία βρίσκεται στα χέρια μιας συγκεντρωτικής γραφειοκρατίας με επικεφαλής τους Κάστρο, η οποία εκπονούσε και εκπονεί την πολιτική της χώρας.

Ο Κάστρο, την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, προσπάθησε να εξαγάγει την ένοπλη επανάσταση στο εξωτερικό, ιδιαίτερα στη Νότια και την Κεντρική Αμερική. Το 1975 η κουβανική κυβέρνηση (με τη σοβιετική υποστήριξη) αποφάσισε να μετάσχει στον εμφύλιο πόλεμο της Αγκόλα στο πλευρό τού Λαϊκού Κινήματος για την Απελευθέρωση της Αγκόλα. Και πάλι με τη σοβιετική ενίσχυση, το 1978, η κουβανική κυβέρνηση βοήθησε την Αιθιοπία να αποκρούσει μία εισβολή από τη Σομαλία. Στις αρχές τής δεκαετίας του ‘80, η κυβέρνηση του Κάστρο εμφανιζόταν να έχει εγκαταστήσει στο εξωτερικό μάχιμες δυνάμεις περίπου 40.000 ανδρών.

Παρά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, που του στέρησε ένα σημαντικό οικονομικό υποστηρικτή κι έναν απαράμιλλο σύμμαχο, ο Κάστρο κατάφερε να παραμείνει στην ηγεσία της χώρας του, συνεχίζοντας να σηκώνει κεφάλι στην Ουάσινγκτον και αρνούμενος κάθε χαλάρωση του καθεστώτος του.

Στις 31 Ιουλίου του 2006, αναγκάστηκε, έπειτα από σοβαρή εγχείρηση στην οποία υποβλήθηκε, να παραδώσει την εξουσία στον αδελφό του Ραούλ, τον μόνιμο υπουργό Άμυνας και δεύτερο στην ιεραρχία του καθεστώτος, στην αρχή προσωρινά και στη συνέχεια οριστικά στις 24 Φεβρουαρίου 2008.

Προσωπική ζωή – Θάνατος

Για την προσωπική Ζωή του Κάστρο δεν υπάρχουν στοιχεία. Ο «κομαντάντε» της κουβανικής επανάστασης ήθελε να κρατάει τον ιδιωτικό βίο μακριά από την πολιτική δράση του. Όπως έγινε γνωστό από δημοσιεύματα κυρίως του ισπανικού Τύπου, ο Κάστρο είχε παντρευτεί σε δεύτερο γάμο τη Ντάλια Σότο ντελ Βάγε, με την οποία απέκτησε πέντε αγόρια (Αντόνιο, Αλεχάντρο, Αλέξις, Αλεξάντερ, Άνχελ). Ο Κάστρο είχε ακόμη δύο παιδιά, από ισάριθμες σχέσεις του, τον Χόρχε Άνχελ και τη Φρανσίσκα. Συνολικά, από τους δύο γάμους του και τις πολυάριθμες σχέσεις του είχε αποκτήσει 9 παιδιά (7 αγόρια και 2 κορίτσια).

Από το 2008, που αποτραβήχτηκε από την εξουσία, έκανε μόνο σποραδικές δημόσιες εμφανίσεις, που απασχολούσαν πάντα τα ΜΜΕ όλου του κόσμου.

Ο Φιντέλ Κάστρο πέθανε στις 25 Νοεμβρίου 2016 στην Αβάνα, σε ηλικία 90 ετών.

Πηγή: https://www.sansimera.gr

 

Περισσότερα Άρθρα...

Εγγραφείτε προκειμένου να λαμβάνετε δωρεάν ειδοποιήσεις όταν έχουμε νεότερες πληροφορίες.